भाइरलको भीड र मौन समाज ः  एउटी सरियाको मृत्युले उठाएका हाम्रो समयका कठोर प्रश्न

सुशीला घिमिरे
बाराको कलैया उपमहानगरपालिका–२१ की १३ वर्षीया सरिया खातुन अब यो संसारमा छैनन्। उमेरले किशोरी, सपना देख्न थालेकी एक छोरी। तर उनले यस्तो बाटो रोज्न बाध्य भइन्, जसले सम्पूर्ण समाजलाई एउटा गम्भीर प्रश्न सोधेको छ—हामी कस्तो समाज निर्माण गर्दैछौं?
कुनै किशोरीलाई सार्वजनिक रूपमा अपमान गर्नु, उनलाई घेरेर दुव्र्यवहार गर्नु, त्यसको भिडियो खिच्नु, सामाजिक सञ्जालमा फैलाउनु र त्यसलाई मनोरञ्जनका रूपमा हेर्नु केवल एउटा व्यक्तिगत घटना होइन। यो हाम्रो सामाजिक चेतना, नैतिकता र मानवीय संवेदनाको स्तर मापन गर्ने ऐना हो।सरियाको मृत्यु एउटा परिवारको मात्रै पीडा होइन। यो हाम्रो सामूहिक असफलताको घोषणा हो।
एक समय थियो, गाउँमा कसैलाई अप्ठ्यारो पर्दा छिमेकी दौडिन्थे। कसैको छोरीमाथि अन्याय हुँदा गाउँका अग्रजहरू न्याय खोज्न उभिन्थे। आज प्रविधिको विकाससँगै मानिसहरू नजिकिएका छन् भन्ने भ्रम छ, तर संवेदनाको दूरी झन् बढेको देखिन्छ। अहिले दुर्घटना देख्दा उद्धारभन्दा पहिले मोबाइल निकाल्ने संस्कार विकसित भएको छ। पीडितलाई बचाउनेभन्दा भिडियो बनाउने मानिस धेरै देखिन थालेका छन्।
प्रश्न उठ्छ—हामी मानिस रह्यौं कि केवल दर्शक?सामाजिक सञ्जालले अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता दिएको छ। तर त्यही स्वतन्त्रता गैरजिम्मेवार प्रयोग हुँदा त्यसले कसैको प्रतिष्ठा, मानसिक स्वास्थ्य र अन्ततः जीवन नै समाप्त पार्न सक्छ। एक क्लिकले लाखौं मानिससम्म पुग्ने भिडियो कसैका लागि केही सेकेन्डको मनोरञ्जन हुन सक्छ, तर पीडितका लागि त्यो जीवनभरको घाउ बन्न सक्छ।सबैभन्दा दुःखद पक्ष के हो भने, यस्तो भिडियो बनाउने मात्र होइन, हेर्ने, सेयर गर्ने, प्रतिक्रिया जनाउने र थप फैलाउनेहरू पनि अप्रत्यक्ष रूपमा त्यस अपराधको श्रृंखलामा सहभागी हुन्छन्। हामीमध्ये धेरैले कहिल्यै सोच्दैनौं—हामीले सेयर गरेको एउटा भिडियोले कसैको जीवनमा कति ठूलो असर पारिरहेको छ?सरियाको घटनाले फेरि सम्झाएको छ कि डिजिटल हिंसा पनि हिंसाकै एउटा रूप हो।
कानुनले साइबर अपराध, बाल अधिकार र व्यक्तिगत गोपनीयताको संरक्षणबारे व्यवस्था गरेको छ। तर कानुन कागजमा मात्र सीमित रह्यो भने त्यसको कुनै अर्थ हुँदैन। यदि कुनै व्यक्तिको अपमानजनक भिडियो बनाएर सार्वजनिक गरिएको छ भने भिडियो बनाउने, अपलोड गर्ने, फैलाउने र त्यसमा संलग्न सबैलाई कानुनी दायरामा ल्याउनुपर्छ।दण्डहीनताले अपराधलाई प्रोत्साहन दिन्छ। यदि यस्ता घटनामा उदाहरणीय कारबाही भएन भने भोलि अर्को सरिया जन्मिनेछ, अर्को भिडियो भाइरल हुनेछ र अर्को परिवारले आफ्नी छोरी गुमाउनेछ।
तर यो घटनालाई केवल कानुनी दृष्टिले मात्र हेर्न पर्याप्त हुँदैन। यसको जरा हाम्रो सामाजिक संस्कारमा पनि छ।हामीले आफ्ना छोराछोरीलाई मोबाइल चलाउन सिकाएका छौं, तर डिजिटल नैतिकता सिकाएका छैनौं। सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्न दिएका छौं, तर त्यसको जिम्मेवारीबारे पर्याप्त संवाद गरेका छैनौं। विद्यालयमा गणित, विज्ञान र अंग्रेजी पढाइन्छ, तर सहानुभूति, सम्मान, मानसिक स्वास्थ्य र डिजिटल नागरिकताको शिक्षा अझै प्राथमिकतामा परेको देखिँदैन।
परिवार पहिलो विद्यालय हो। यदि परिवारले आफ्ना सन्तानलाई अरूको सम्मान गर्न, कसैको कमजोरीलाई उपहास नगर्न र प्रविधिको जिम्मेवार प्रयोग गर्न सिकाउन सकेन भने समाजमा यस्तै अमानवीय व्यवहार दोहोरिइरहनेछ।
विद्यालयको भूमिका पनि त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। विद्यालयले परीक्षा उत्तीर्ण गराउने मात्र होइन, असल नागरिक बनाउने जिम्मेवारी पनि वहन गर्नुपर्छ। विद्यार्थीलाई साइबर बुलिइङ, मानसिक स्वास्थ्य, लैंगिक सम्मान र सामाजिक उत्तरदायित्वका विषयमा नियमित शिक्षित गरिनुपर्छ।
समाजका अगुवाहरू, धार्मिक संस्था, स्थानीय सरकार र सञ्चारमाध्यमले पनि आत्ममन्थन गर्नुपर्ने बेला आएको छ। हामी हिंसालाई समाचार बनाइरहेका छौं कि समाधान खोजिरहेका छौं? हामी पीडितको गोपनीयता जोगाइरहेका छौं कि अनजानेमा उनीहरूको पीडा झन् बढाइरहेका छौं?
राज्यको दायित्व अझ ठूलो छ। नेपालमा साइबर अपराधसम्बन्धी कानुनी व्यवस्था भए पनि कार्यान्वयन अझै कमजोर देखिन्छ। बालबालिकामाथि हुने डिजिटल हिंसाका घटनामा छिटो अनुसन्धान, द्रुत न्याय र पीडित परिवारलाई मनोसामाजिक सहयोग उपलब्ध गराउने प्रभावकारी संयन्त्र आवश्यक छ।प्रत्येक स्थानीय तहमा विद्यालयसँग समन्वय गरेर डिजिटल सुरक्षा र मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी सचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ। प्रहरी प्रशासनलाई पनि यस्ता घटनामा संवेदनशील र शीघ्र प्रतिक्रिया दिने प्रणाली विकास गर्न आवश्यक छ।
यस घटनाले मानसिक स्वास्थ्यको विषयलाई पनि गम्भीर रूपमा उठाएको छ। अपमान, लाञ्छना र सामाजिक बहिष्कारको पीडा किशोरकिशोरीका लागि असह्य हुन सक्छ। उनीहरूलाई सुन्ने, बुझ्ने र साथ दिने वातावरण परिवार, विद्यालय र समुदायमा निर्माण गर्नुपर्छ। धेरै आत्महत्याका घटनाको जरा एक्लोपन, अपमान र निराशामा हुन्छ भन्ने तथ्यलाई हामीले गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्छ।
हामीले आफ्ना छोराछोरीलाई एउटा कुरा अवश्य सिकाउनुपर्छ—कसैको कमजोरीमा हाँस्नु बहादुरी होइन, उसलाई सम्हाल्नु नै वास्तविक मानवता हो।आज प्रविधि दोषी होइन। मोबाइल दोषी होइन। सामाजिक सञ्जाल पनि आफैंमा अपराधी होइन। दोष हाम्रो प्रयोगमा छ। जब प्रविधि संवेदनाभन्दा ठूलो बन्छ, त्यहाँ मानवता हराउन थाल्छ।सरियाको मृत्युले एउटा कठोर सन्देश दिएको छ—कसैको चरित्रहत्या मनोरञ्जन होइन, कसैको अपमान सामग्री होइन, र कसैको पीडा ‘भाइरल कन्टेन्ट’ होइन।
हामीले अब निर्णय गर्नुपर्ने बेला आएको छ। हामी भिडियो खिच्ने समाज बन्ने कि उद्धार गर्ने समाज? हामी अपमान फैलाउने पुस्ता बन्ने कि सम्मान बचाउने पुस्ता? हामी दर्शक भएर अर्को मृत्यु पर्खने कि अन्यायविरुद्ध उभिने?सरियालाई अब फर्काउन सकिँदैन। तर उनको मृत्यु व्यर्थ नहोस् भन्ने जिम्मेवारी हामी सबैको हो।यदि यो घटनाबाट पनि हाम्रो चेत खुल्दैन भने भोलि फेरि अर्को किशोरी अपमानित हुनेछिन्, अर्को भिडियो भाइरल हुनेछ, अर्को परिवार रोइरहेको हुनेछ र फेरि हामी सामाजिक सञ्जालमा केही दिन दुःख व्यक्त गरेर बिर्सनेछौं।
त्यसैले आजको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता नयाँ कानुनभन्दा पनि नयाँ चेतना हो। यस्तो चेतना, जहाँ मानवता भाइरलभन्दा ठूलो होस्, संवेदना दृश्यभन्दा महत्त्वपूर्ण होस् र कुनै पनि बालबालिकाले अपमानका कारण आफ्नो जीवन अन्त्य गर्नुपर्ने अवस्था कहिल्यै नआओस्।सरियाको मृत्यु एउटा अन्त्य होइन। यो हाम्रो समाजलाई परिवर्तन गर्न गरिएको अन्तिम चेतावनी हो। अब पनि नसच्चिने हो भने इतिहासले हामीलाई प्रविधिमा अगाडि बढेको तर मानवतामा पछाडि परेको समाजका रूपमा सम्झिनेछ।