रौतहटमा ‘सेटिङ’को सञ्जाल ः मुख्य नाकामा कडाइ, सहायक नाकाबाट तस्करी खुला !

रौतहट । चाडपर्व नजिकिँदै गर्दा रौतहटको भारतसँग जोडिएका सीमावर्ती क्षेत्रमा अवैध सामानको ओसारपसार बढेको स्थानीय तथा व्यापारीहरूले आरोप लगाएका छन्। मुख्य भन्सार नाकामा निगरानी र कडाइ बढाइएको देखिए पनि दर्जनौँ सहायक नाकाबाट कपडा, कस्मेटिक, इलेक्ट्रोनिक सामान, खाद्यान्न, हार्डवेयर, मोटर पाट्र्स तथा मदिरालगायतका वस्तु भित्रिने क्रम नरोकिएको उनीहरूको दाबी छ।
स्थानीयका अनुसार गौर भन्सार नाका आसपास, जयनगर, शिवनगर, गरुडा तथा जिल्लाका अन्य व्यापारिक केन्द्रलाई लक्षित गरी भारतबाट दसैँ, तिहार र छठका लागि ठूलो परिमाणमा सामान ल्याएर राख्ने क्रम सुरु भएको छ। भारतको बैरगनियालगायतका बजारबाट थोकमा खरिद गरिएका सामान तस्कर समूहको माध्यमबाट भन्सार प्रक्रिया छल्दै नेपाल भित्र्याउने गरिएको उनीहरूको आरोप छ।रौतहटमा मुख्य नाकाको तुलनामा बंजरहा, औरैया, महुलिया, लतमडी, जयनगर, चमरटोली, रामपुरखाप, रमपुरवा, छठघाट, मोतिपुर, मठिया, सानो घिउरा, ठूलो घिउरा लगायतका सहायक नाकालाई अवैध ओसारपसारका लागि प्रयोग गर्ने गरिएको स्थानीयको भनाइ छ।
भन्सार तिर्नुभन्दा ‘महिनावारी’ सजिलो ?
व्यवसायी तथा स्थानीय स्रोतका अनुसार भारतबाट कानुनी प्रक्रियामार्फत सामान आयात गर्दा भन्सार, कागजी प्रक्रिया र अन्य खर्चका कारण लागत बढ्ने भएकाले केही व्यापारीले तस्कर समूहको सहारा लिने गरेका छन्। स्रोतका अनुसार तस्कर समूहले भारतबाट आएको सामानको मूल्यको करिब ६ देखि १२ प्रतिशतसम्म रकम लिएर सीमापार गराउने गरेको दाबी छ।
केही अवस्थामा सामानको वास्तविक परिमाण वा तौलभन्दा कम देखाएर भन्सार कटाउने र बाँकी सामान अवैध रूपमा लैजाने गरिएको आरोपसमेत छ। यसले राज्यले प्राप्त गर्नुपर्ने राजस्वमा प्रत्यक्ष असर पार्ने स्थानीयको भनाइ छ।स्थानीयका अनुसार सीमा क्षेत्रमा खटिएका सुरक्षाकर्मी तथा सम्बन्धित कर्मचारीसँग मिलेमतो गरी यस्तो कारोबार सञ्चालन हुने गरेको आरोप छ। कतिपय तस्करले ‘महिनावारी’ रकम बुझाउने गरेको दाबीसमेत स्रोतले गरेका छन्। तर सुरक्षाकर्मी वा सम्बन्धित कर्मचारीले रकम लिएर तस्करी गराएको भन्ने आरोपको स्वतन्त्र पुष्टि भएको छैन।
सिसीटिभी छ, निगरानी कहाँ ?
गौर भन्सारको मुख्य गेट आसपास प्रशासन, भन्सार विभाग तथा गौर भन्सार कार्यालयले निगरानीका लागि सिसीटिभी जडान गरेको छ। तर स्थानीयको प्रश्न छ—यदि क्यामेराले सीमावर्ती गतिविधि निगरानी गर्छ भने अवैध रूपमा सामान ओसारपसार भइरहेको भनिएको दृश्य किन नियन्त्रणमा आउँदैन ?स्थानीयका अनुसार भारतीय पक्षबाट सामान आएपछि गौर–बैरगनिया मितेरी पुल आसपास सामान जम्मा गर्ने र उपयुक्त समयमा नेपालतर्फ लैजाने गरिएको छ। भारतीय एसएसबीले दिनभर केही सामान रोकेर राखे पनि दिउँसो वा बेलुकीतिर छाडेपछि तस्कर समूहले नेपालतर्फ लैजाने गरेको दाबी गरिएको छ।मुख्य नाकाबाट प्रवेश गर्दा सुरक्षाकर्मी र भन्सार कर्मचारीको निगरानी हुने भएकाले तस्कर समूहले आसपासका सहायक बाटो र नाकालाई प्राथमिकता दिने गरेको स्थानीय बताउँछन्।
महादेवपट्टीदेखि पश्चिमी नाकासम्म उस्तै आरोप
स्थानीयका अनुसार गौरको महादेवपट्टी नाका हुँदै समेत ठूलो परिमाणमा सामान भित्रिने गरेको छ। स्थानीयले भोला साह नाम गरेका व्यक्तिले केही मानिस परिचालन गरी भारतबाट सामान ल्याउने र पछि विभिन्न स्थानबाट बिलबिजक बनाएर पठाउने गरेको आरोप लगाएका छन्। यस आरोपको पनि स्वतन्त्र पुष्टि भएको छैन।स्थानीय स्रोतले केही कपडा, चप्पल, किराना र हार्डवेयर व्यवसायसँग जोडिएका व्यक्तिहरू तस्करीको सामान कारोबारमा संलग्न रहेको दाबी गरेका छन्। उनीहरूले केही व्यवसायीका नामसमेत उल्लेख गरेका छन्। तर कुनै पनि व्यक्ति वा व्यवसायलाई तस्करीमा संलग्न भएको निष्कर्षमा पुग्नुअघि सम्बन्धित निकायबाट अनुसन्धान र प्रमाण आवश्यक हुन्छ।
मदिरा तस्करीको अर्को ‘रुट’
रौतहटको सदरमुकामभन्दा पूर्वतर्फ पर्ने लक्ष्मीपुर बेलबिछवा र ब्रह्मपुरी क्षेत्रबाट मदिरा तथा खाद्यान्न सामग्रीको अवैध ओसारपसार हुने गरेको स्थानीयको दाबी छ।बिहारमा मदिरामाथि प्रतिबन्ध रहेकाले नेपालबाट भारततर्फ मदिरा जाने गरेको आरोप छ। स्थानीयका अनुसार बेलबिछवा र ब्रह्मपुरी हुँदै भारतीय गाउँ आदमबान र मुसाचकसम्म मदिरा पुर्याीउने गरिएको छ। दैनिक ठूलो परिमाणमा मदिरा सीमापार हुने गरेको दाबी गरिए पनि यसको वास्तविक परिमाण र कारोबारबारे आधिकारिक तथ्य सार्वजनिक भएको छैन।
बंकुल नाकाबाट तेलदेखि मोटर पाट्र्ससम्म
रौतहटको पश्चिमी नाका बंकुलबाट खानेतेल, चिनी, दाल, कपडा, मोटर तथा स्पेयर पाट्र्सलगायतका सामान अवैध रूपमा भित्रिने गरेको स्थानीयले बताएका छन्। भारतको घोडासहनबाट झरोखर पोखरी हुँदै नेपाली सीमामा सामान ल्याउने र त्यसपछि सोनरनिया, शीतलपुर, बैरगनिया हुँदै कटहरिया बजारसम्म पुर्यासउने गरिएको दाबी छ।त्यस्तै बंजरहा, औरैया, लतमडी, मठिया, जयनगर, मोतिपुर, सानो घिउरा, ठूलो घिउरा र रामपुरखापलगायतका नाकाबाट समेत अवैध ओसारपसार हुने गरेको आरोप छ।यसरी सहायक नाकाबाट हुने कारोबारले एकातर्फ राज्यको राजस्वमा क्षति पुर्यारउने जोखिम बढाएको छ भने अर्कोतर्फ वैधानिक रूपमा व्यापार गर्ने व्यवसायीलाई असमान प्रतिस्पर्धामा धकेल्ने गरेको व्यवसायीहरूको भनाइ छ।
तस्करीको आरोपमाथि छानबिन आवश्यक
सीमामा खटिएका सशस्त्र प्रहरी, नेपाल प्रहरी र भन्सार कर्मचारीको मिलेमतोमा तस्करी भइरहेको भन्ने स्थानीयको आरोप गम्भीर प्रकृतिको छ। आरोप मात्रका आधारमा कसैलाई दोषी ठहर गर्न नमिल्ने भए पनि यदि सुरक्षा संयन्त्रकै उपस्थितिमा ठूलो परिमाणमा अवैध कारोबार भइरहेको हो भने त्यसको निष्पक्ष छानबिन अपरिहार्य हुन्छ।मुख्य भन्सार नाकामा सिसीटिभी, सुरक्षा जाँच र निगरानी हुँदाहुँदै सहायक नाकाबाट तस्करी भइरहेको हो भने प्रश्न केवल तस्करमाथि मात्र होइन, सीमा व्यवस्थापनको प्रभावकारिता र सुरक्षाकर्मीको जिम्मेवारीमाथि पनि उठ्छ।
दसैँ, तिहार र छठजस्ता पर्वको मुखमा बजारमा माग बढ्ने भएकाले अवैध आयात अझ बढ्न सक्ने सम्भावनालाई मध्यनजर गर्दै प्रशासन, भन्सार, सशस्त्र प्रहरी र नेपाल प्रहरीले संयुक्त रूपमा सीमावर्ती क्षेत्रमा निगरानी बढाउनुपर्ने स्थानीयको माग छ।सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, स्थानीयले उठाएका आरोपलाई केवल ‘तस्करीको सामान्य गुनासो’ भनेर पन्छाउने होइन, कुन नाकाबाट के सामान, कति परिमाणमा र कसको संरक्षणमा भित्रिन्छ भन्ने विषयमा तथ्यमा आधारित अनुसन्धान हुन आवश्यक छ। आरोप सत्य भए दोषीमाथि कारबाही र गलत भए आरोपको वास्तविकता सार्वजनिक गर्ने जिम्मेवारी सम्बन्धित निकायको हो।रौतहटको सीमामा कडाइ देखाएर मात्र पुग्दैन; कडाइको प्रभाव मुख्य नाकाबाट सहायक नाकासम्म देखिनुपर्छ। नत्र भन्सारको गेटमा सुरक्षा र छेउका गल्लीमा तस्करीको विरोधाभासले राज्यको सीमा व्यवस्थापनमाथि नै प्रश्न उठाइरहनेछ।