भाद्र २१, २०८३ / 2026-09-06
रूपन्देही । पश्चिम नवलपरासीको सदरमुकाम परासीमा लागुऔषध नियन्त्रणका क्रममा प्रहरीले चार राउन्ड हवाई फायर गरेको घटनाले सुरक्षा कारबाहीको शैलीमाथि प्रश्न उठाएको छ। प्रहरीले भाग्न खोजेका दुई भारतीय नागरिकलाई नियन्त्रणमा लिन चेतावनीस्वरूप गोली चलाएको दाबी गरेको छ भने घटनाले प्रहरी अप्रेसनका नाममा गरिने फायरिङको आवश्यकता, औचित्य र प्रभावकारितामाथि बहसको आधारसमेत तयार गरेको छ।
रामग्राम नगरपालिका–स्थित निलो गेट नजिकै सोमबार लागुऔषध नियन्त्रण ब्यूरो, भैरहवा शाखाबाट खटिएको टोलीले भारतीय नम्बर प्लेटको मोटरसाइकलमा सवार दुई जनालाई शंकास्पद रूपमा देखेपछि रोक्न खोजेको थियो। प्रहरीका अनुसार उनीहरूले मोटरसाइकल नरोकाई भाग्न खोजेपछि चार राउन्ड हवाई फायर गरिएको थियो।फायरिङपछि प्रहरीले दुवै जनालाई नियन्त्रणमा लिएको जनाएको छ। खानतलासी गर्दा उनीहरूको साथबाट १५८ ग्राम खैरो हेरोइन, दुई थान मोबाइल फोन तथा भारतीय नम्बर प्लेटको मोटरसाइकल बरामद भएको प्रहरीको दाबी छ।पक्राउ पर्नेमा भारत उत्तर प्रदेशको महाराजगञ्ज, सेखली ठेगाना भएका ३३ वर्षीय गिरिजेस श्रीवास्तव र भारत निचलौल ठेगाना भएका २७ वर्षीय दीपक श्रीवास्तव रहेको प्रहरीले जनाएको छ। उनीहरूलाई थप अनुसन्धान तथा कानुनी कारबाहीका लागि जिल्ला प्रहरी कार्यालय नवलपरासी पश्चिममा बुझाइएको छ।
घटनाको सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न यही हो—१५८ ग्राम हेरोइनसहित पक्राउ परेका दुई व्यक्तिलाई नियन्त्रणमा लिन चार राउन्ड हवाई फायर गर्नुपर्ने अवस्था वास्तवमै कति गम्भीर थियो ?प्रहरीले उनीहरू भाग्न खोजेकाले चेतावनीस्वरूप हवाई फायर गरिएको बताएको छ। यदि उनीहरू मोटरसाइकलमै भागिरहेका थिए भने पक्राउ गर्ने अन्य सम्भावित विकल्प प्रयोग गरिएको थियो कि थिएन भन्ने प्रश्न पनि उठ्छ।फायरिङको निर्णय तत्कालीन परिस्थितिमा किन आवश्यक भयो, उनीहरूले प्रहरीलाई आक्रमण गर्ने वा सुरक्षाकर्मी तथा सर्वसाधारणलाई जोखिममा पार्ने अवस्था सिर्जना गरेका थिए कि थिएनन् भन्ने विवरण सार्वजनिक भएमा घटनाको वास्तविक प्रकृति बुझ्न सहज हुनेछ।गोली चलाउनु सामान्य प्रहरी कारबाही होइन। त्यसैले प्रत्येक फायरिङ घटनाको औचित्य, परिस्थितिजन्य आवश्यकता र प्रहरीको कार्यविधिसँगको सामञ्जस्यबारे प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हुन्छ।
‘गोली काण्ड’ चर्चाको माध्यम त होइन ?
पछिल्ला वर्षहरूमा प्रहरी अप्रेसनमा फायरिङ भएको समाचार तत्काल चर्चामा आउने गरेको छ। विशेषगरी लागुऔषध, तस्करी वा फरार अभियुक्त नियन्त्रणका क्रममा गोली चलेपछि घटनाले सामान्य पक्राउभन्दा ठूलो सार्वजनिक ध्यान आकर्षित गर्छ।यही कारण कतिपय घटनामा ‘कामको प्रभाव देखाउन’ वा अप्रेसनलाई चर्चामा ल्याउन फायरिङको प्रयोग त भइरहेको छैन ? भन्ने प्रश्नसमेत उठ्ने गरेको छ। तर यस्तो आरोप प्रमाणित तथ्य नभएसम्म त्यसलाई निष्कर्षका रूपमा लिन मिल्दैन।यद्यपि, विगतका घटनालाई समेत आधार बनाएर प्रहरी फायरिङका प्रत्येक घटनाको स्वतन्त्र र तथ्यपरक समीक्षा गर्ने व्यवस्था आवश्यक देखिन्छ। गोली चलेपछि पक्राउ परेका व्यक्तिको आपराधिक पृष्ठभूमि, बरामद सामग्रीको परिमाण, उनीहरूले सिर्जना गरेको जोखिम र प्रहरीमाथि भएको सम्भावित आक्रमणजस्ता पक्षको तथ्यगत परीक्षण हुनुपर्छ।
पक्राउ परेका व्यक्ति कस्ता ?
यस घटनामा पक्राउ परेका दुई व्यक्ति भारतीय नागरिक हुन् र उनीहरूको साथबाट १५८ ग्राम खैरो हेरोइन बरामद भएको प्रहरीको दाबी छ। यो सामान्य अवस्थामा पनि गम्भीर लागुऔषध कसुरसँग जोडिने विषय हो।तर फायरिङको औचित्य मूल्यांकन गर्दा बरामद लागुऔषधको परिमाण मात्र पर्याप्त आधार हुँदैन। उनीहरूलाई पक्राउ गर्ने क्रममा कस्तो प्रतिरोध भयो, प्रहरीलाई कस्तो जोखिम थियो, उनीहरू हतियारधारी थिए वा थिएनन् र भाग्ने क्रममा सर्वसाधारणको ज्यान जोखिममा परेको थियो वा थिएन भन्ने विवरण पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।त्यसैले ‘गोली चल्यो’ भन्ने घटनालाई मात्र ठूलो अप्रेसनको प्रमाण मान्नु वा ‘१५८ ग्राम मात्र भेटियो’ भन्दै फायरिङलाई स्वतः अनावश्यक ठहर गर्नु दुवै हतारको निष्कर्ष हुन सक्छ।
प्रहरी संगठनभित्र ‘अप्रेसन देखाउने’ प्रतिस्पर्धा ?
सुरक्षा संगठनमा कामको परिणाम देखाउनु स्वाभाविक हो। ठूलो परिमाणमा लागुऔषध बरामद गर्नु, तस्कर पक्राउ गर्नु वा जोखिमपूर्ण अभियुक्तलाई नियन्त्रणमा लिनु प्रहरीको सफलताको सूचक बन्न सक्छ।तर यदि कुनै अप्रेसनमा परिणामभन्दा बढी प्रदर्शन महत्वपूर्ण बन्न थाल्यो भने त्यसले सुरक्षा कारबाहीको विश्वसनीयतामाथि प्रश्न उठाउन सक्छ।फायरिङलाई उपलब्धिको प्रमाणजस्तो प्रस्तुत गर्ने प्रवृत्ति विकसित भयो भने प्रहरीको व्यावसायिकता, बल प्रयोगको मापदण्ड र मानवअधिकारसम्बन्धी प्रश्न थप गम्भीर बन्न सक्छन्। त्यसैले प्रहरी नेतृत्वले प्रत्येक फायरिङ घटनालाई केवल ‘सफल अप्रेसन’ का रूपमा होइन, किन गोली चलाउनुप¥यो भन्ने प्रश्नसहित समीक्षा गर्ने प्रणाली विकास गर्नुपर्ने देखिन्छ।
पश्चिम नवलपरासीका प्रहरी प्रमुख रामबहादुर केसीले ब्यूरोबाट भारतीय लागुऔषध कारोबारीलाई नियन्त्रणमा लिन गोली चलाइएको पुष्टि गरेका छन्। घटनाको विस्तृत विवरण लागुऔषध नियन्त्रण ब्यूरोबाट आउने उनको भनाइ छ।अब वास्तविक प्रश्न प्रहरीको दाबीभन्दा अगाडि बढेर घटनाको वस्तुगत परीक्षणमा केन्द्रित हुनुपर्छ। चार राउन्ड हवाई फायर किन आवश्यक भयो ? पक्राउ गर्नुअघि र पछि प्रहरीको कारबाही प्रक्रिया के थियो ? पक्राउ परेकाहरूले कस्तो प्रतिरोध गरे ? उनीहरूको आपराधिक पृष्ठभूमि के छ ? बरामद १५८ ग्राम हेरोइनको स्रोत र गन्तव्य कहाँ थियो ? र, फायरिङ नगरी नियन्त्रणमा लिन सकिने विकल्प थिए कि थिएनन् ?
लागुऔषध नियन्त्रण प्रहरीको महत्वपूर्ण जिम्मेवारी हो। तर लागुऔषध कारोबारी पक्राउ पर्नु जति महत्वपूर्ण छ, पक्राउ गर्ने क्रममा बल प्रयोग किन र कति आवश्यक थियो भन्ने पारदर्शिता पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।त्यसैले परासीको यो घटनालाई केवल ‘प्रहरीले गोली चलाएर लागुऔषध कारोबारी पक्राउ ग¥यो’ भन्ने समाचारमा सीमित गर्नु पर्याप्त हुँदैन। घटनाले प्रहरी अप्रेसनको प्रभावकारिता, बल प्रयोगको औचित्य र सार्वजनिक जवाफदेहितामाथि उठेका प्रश्नको उत्तरसमेत खोजेको छ।गोली चल्नु आफैंमा अप्रेसनको सफलता होइन; कानुनसम्मत, आवश्यक, अनुपातिक र प्रमाणमा आधारित कारबाही नै सफल सुरक्षा अप्रेसनको वास्तविक मापदण्ड हो।
