बैशाख ५, २०८३ / 2026-04-18
दाङ । दाङ जिल्लाको भारतीय सीमावर्ती क्षेत्र कोइलावासबाट तस्करी निरन्तर रूपमा भइरहेको पाइएको छ। खुला सीमाको फाइदा उठाउँदै विभिन्न किसिमका अवैध सामानहरू भारतबाट नेपाल भित्र्याइने तथा नेपालबाट भारततर्फ लैजाने गतिविधि बढ्दै गएको स्थानीयवासीहरूले गुनासो गरेका छन्।
विशेषगरी खाद्यान्न, कपडामदिरा तथा अन्य उपभोग्य सामग्रीको अवैध ओसारपसार नियमित रूपमा भइरहेको बताइएको छ। सीमामा सुरक्षाकर्मीहरूको उपस्थिति हुँदाहुँदै पनि तस्करी नियन्त्रणमा प्रभावकारी कदम चाल्न नसकिएको स्थानीयको आरोप छ।तस्करीका कारण स्थानीय व्यवसायीहरू मारमा परेका छन् भने राज्यले ठूलो मात्रामा राजस्व गुमाइरहेको छ।
नेपालको पश्चिमी क्षेत्रमा अवस्थित कोइलावास नाका ऐतिहासिक रूपमा व्यापारिक केन्द्रको रूपमा परिचित छ। रुकुम, सल्यान, प्युठान र दाङलगायतका जिल्लाबाट नुनदेखि सुनसम्मको व्यापार यहाँ हुँदै आएको इतिहास छ। यस नाकाबाट व्यापारी र उपभोक्ताहरू दैनिक आवागमन गर्दै आएका छन्, जसले यस क्षेत्रलाई पश्चिम नेपालको आर्थिक गतिविधिको महत्वपूर्ण केन्द्र बनाएको छ।
पूर्व–पश्चिम राजमार्गको लमहीबाट करिब ३३ दशमलव ४४ किलोमिटर दक्षिणमा अवस्थित कोइलावास, पहिले ‘नसुत्ने शहर’को रूपमा चिनिन्थ्यो। दिन–रात व्यापारिक चहलपहल हुने, होटल, पसल, गोदाम र यातायातका साधनहरू सधैं व्यस्त रहने यस बजारले स्थानीय अर्थतन्त्रमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।
तर पछिल्ला वर्षहरूमा कोइलावास नाकामा अवैध व्यापार र तस्करीको गतिविधि बढ्दै गएको छ। खुला सीमाको फाइदा उठाउँदै विभिन्न अवैध सामानहरू, जस्तै इन्धन, मदिरा, र कहिलेकाहीं सुन–चाँदी समेत, नेपाल–भारत सीमाबाट ल्याइने र लैजाने गतिविधि निरन्तर भइरहेको पाइएको छ। स्थानीय प्रशासनका अनुसार तस्करीका कारण स्थानीय व्यवसायीहरू प्रभावित भएका छन् भने राज्यले ठूलो मात्रामा राजस्व गुमाइरहेको छ।
विश्लेषण अनुसार, कोइलावासको व्यापारिक महत्वमा आएको गिरावट मुख्यतः सीमामा पर्याप्त निगरानीको अभाव, अवैध कारोबार र बदलिँदो व्यापारिक संरचनाका कारण भएको छ। यसले क्षेत्रको ऐतिहासिक आर्थिक र सामाजिक महत्वमा नकारात्मक प्रभाव पारेको छ।
सुरक्षा र प्रशासनका निकायहरूले अनुगमन र कडाइमा ध्यान दिने आवश्यकता देखिन्छ। स्थानीय व्यापारी र नागरिकहरू भने यसको व्यवस्थापन र नियमनको लागि सरकारको सक्रिय भूमिका चाहिरहेका छन्। यदि प्रभावकारी कदम चालिए, कोइलावास नाका पुनः ऐतिहासिक व्यापारिक केन्द्रको रूपमा जीवित हुन सक्छ।
२०२५ सालमा कोइलावास–देउखुरी–लमही कच्ची सडकले जोडिएको थियो। तर, कोइलावास पुग्न लमहीबाट डाँडाहरू काटेर जानुपथ्र्यो, जसले यात्रा सजिलो नभए पनि व्यापार र आवागमनमा बाधा पु¥याउँथ्यो। कच्ची सडक भएको बेला पनि व्यापारीहरू राँगा, घोडा र खच्चडमा आवश्यक सामान बोक्दै यहाँ व्यापार गर्न आउने गर्दथे।
गढवा गाउँपालिका–८, कोइलावास नाकाबाहेक यस वडामा अन्य पनि भारतसँग जोडिएका साना सीमा नाका रहेका छन्। यी नाकाहरूले सीमापार व्यापारमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। यहाँबाट दैनिक रूपमा उपभोग्य सामग्री, कृषि उत्पादन, र कहिलेकाहीँ बहुमूल्य वस्तुहरू तस्करी हुने प्रवृत्ति समेत देखिन्छ।२०४०–५० सालतिर पूर्व–पश्चिम राजमार्गको विस्तारसँगै कोइलावास नाकासम्म सडक पहुँचमा सुधार भयो। यसले आवागमन र व्यापारलाई सरल बनायो र यातायातको लागत कम ग¥यो। सडक सुधार भए पनि सीमाको खुलापनले अवैध कारोबार र तस्करीको चुनौतीलाई बढाएको छ। भारतसँगको खुला सीमाको फाइदा उठाउँदै मदिरा, खाद्यान्न र कहिलेकाहीँ बहुमूल्य धातुहरूको तस्करी बढ्दै गएको छ।स्थानीय प्रशासन र सुरक्षा निकायहरूले अनुगमन र नियन्त्रणमा ध्यान दिए पनि भौगोलिक कठिनाइ र सीमा खुलापनले पूर्ण नियन्त्रण कठिन बनाएको छ।
कुनै बेला कोइलावास नाका नेपाल बैंक, नेपाल राष्ट्र बैंक, भन्सार कार्यालय, प्रहरी चौकी, सशस्त्र प्रहरी बल र इलाका प्रशासन कार्यालयको उपस्थितिले व्यवस्थित प्रशासनिक केन्द्रको रूपमा परिचित थियो। यसले नाका र आसपासको क्षेत्रमा व्यापार, सुरक्षा र प्रशासनिक गतिविधिलाई सहज बनाएको थियो।तर वर्तमानमा प्रशासनिक संरचना केही परिमार्जन भइसकेको छ। अहिले कोइलावासमा केवल प्रहरी चौकी, भन्सार कार्यालय र सशस्त्र प्रहरी बलको उपस्थिति देखिन्छ। नेपाल बैंक, नेपाल राष्ट्र बैंक यस क्षेत्रबाट सारिएका छन्।
कोइलावास नाका भारतसँगको खुला सीमाको कारण व्यापारिक मात्र नभई सामाजिक सुरक्षा सम्बन्धी चुनौतीहरूको केन्द्र पनि बनेको छ। यहाँबाट महिला तथा बालबालिकाहरूलाई भारत लगेर बेच्ने प्रयासका घटनाहरू पनि प्रशस्त देखिएका छन्। यस प्रकारका घटनाले नाकाको ऐतिहासिक व्यापारिक महत्त्वसँगै सामाजिक जोखिम पनि बढाएको छ।
यस्ता जोखिमपूर्ण परिस्थितिहरूमा शान्ति पुनःस्थापना गृह, कोइलावासले महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ। विगत ५ वर्षमा यस गृहले १११ जना महिला र बालबालिकाहरूको उद्धार गरेको छ। उद्धारित व्यक्तिहरूलाई असुरक्षा, घरेलु हिंसा वा तस्करीबाट सुरक्षित राख्ने मात्र नभई मनोवैज्ञानिक सहयोग, स्वास्थ्य सेवा, शिक्षा र सामाजिक पुनःस्थापना कार्यक्रम पनि प्रदान गरिएको छ।
स्थानीय प्रशासन, प्रहरी, भन्सार र समुदायसँगको सहकार्यमार्फत शान्ति पुनःस्थापना गृहले जोखिमयुक्त परिस्थितिबाट तत्काल उद्धार गर्न सक्ने व्यवस्था सुनिश्चित गरेको छ। यसले नाका क्षेत्र र आसपासका गाउँमा सामाजिक सुरक्षा र चेतना बढाउन महत्वपूर्ण योगदान पु¥याएको छ।
विश्लेषण गर्दा देखिन्छ कि यस क्षेत्रको भौगोलिक संरचना र सीमाको खुलापनले व्यापारलाई सजिलो बनाउनेसँगै अवैध कारोबारको सम्भावनालाई पनि बढाएको छ। स्थानीय प्रशासन र सुरक्षा निकायले निगरानी गर्न केही प्रयास गरे पनि चुनौतीपूर्ण भौगोलिक अवस्था र सीमाको खुलापनका कारण पूर्ण नियन्त्रण सम्भव नभएको बताइन्छ।
यस ऐतिहासिक व्यापारिक मार्गको महत्व मात्र स्थानीय अर्थतन्त्रमा नभई राष्ट्रिय आय र सीमापार सम्बन्धमा पनि देखिन्छ। यदि आधुनिक सडक, सुरक्षा व्यवस्था र व्यापारिक संरचना सुधार गरियो भने कोइलावास नाका पुनः ऐतिहासिक रूपमा व्यस्त र सुरक्षित व्यापारिक केन्द्र बन्न सक्छ।हालको विकासक्रममा कोइलावास नाका केवल ऐतिहासिक व्यापारिक केन्द्र मात्र नभई आधुनिक व्यापारिक गतिविधि र सीमा व्यवस्थापनको महत्वपूर्ण केन्द्रको रूपमा देखिएको छ। यहाँ आधुनिक सडक, परिवहन साधन र प्रशासनिक निगरानीको सुधारसँगै व्यापारिक गतिविधि अझ व्यवस्थित हुने सम्भावना रहेको छ।
