घुमुवाको आवरणमा ‘असुली धन्दा’

काठमाडौं । नेपाल प्रहरीमा सूचना संकलन तथा अपराध नियन्त्रणका लागि परिचालन गरिने ‘घुमुवा प्रहरी’को भूमिकामाथि फेरि प्रश्न उठेको छ। पूर्वप्रहरी निरीक्षक जयकिसन कुर्मी ‘जेके दादा’ले घुमुवा प्रहरी परिचालनको नाममा केही प्रहरी कर्मचारीले सुरक्षा जिम्मेवारीभन्दा व्यक्तिगत स्वार्थका लागि अवैध रकम असुल्ने गरेको गम्भीर आरोप लगाएका छन्।
कुर्मीका अनुसार घुमुवा प्रहरीको मूल जिम्मेवारी अपराध, तस्करी, अवैध गतिविधि तथा सम्भावित सुरक्षा चुनौतीबारे सूचना संकलन गर्नु हो। तर व्यवहारमा केही स्थानमा त्यस्ता प्रहरी कर्मचारी सूचना संकलनभन्दा विभिन्न व्यक्ति, व्यवसायी तथा कारोबारीसँग रकम असुल्ने गतिविधिमा संलग्न हुने गरेको उनको दाबी छ।
उनले घुमुवा प्रहरीको परिचालन र त्यसको अनुगमन प्रभावकारी हुन नसक्दा प्रहरी संगठनभित्रै यस्तो प्रवृत्तिले ठाउँ पाउने गरेको आरोप लगाएका छन्। प्रहरीको पोसाक र पदको प्रत्यक्ष प्रयोग नगरी ‘सम्पर्क सूत्र’का रूपमा परिचालन हुने भएकाले घुमुवा प्रहरीको गतिविधि बाह्य निगरानीको पहुँचबाट समेत टाढा रहन सक्ने उनको भनाइ छ।
घुमुवा प्रहरीको अवधारणा आफैंमा विवादित विषय होइन। अपराध नियन्त्रणमा प्रहरीलाई आवश्यक पर्ने गोप्य सूचना संकलन, अपराधीको गतिविधिको निगरानी र सम्भावित घटनाको पूर्वजानकारी प्राप्त गर्न यस्तो संयन्त्र महत्वपूर्ण मानिन्छ। तर यही संयन्त्र पारदर्शिता र जवाफदेहिताबाट बाहिर गयो भने यसको दुरुपयोग हुनसक्ने जोखिम पनि उत्तिकै हुन्छ।
कुर्मीको आरोपले यही प्रश्न उठाएको छ—घुमुवा प्रहरी वास्तवमै अपराध नियन्त्रणका लागि सूचना संकलन गरिरहेका छन् कि कतिपय ठाउँमा व्यवसायी र कारोबारीबाट रकम उठाउने अनौपचारिक संयन्त्रका रूपमा प्रयोग भइरहेका छन् ?उनको दाबीअनुसार केही घुमुवा प्रहरी विभिन्न व्यापारिक क्षेत्र, बजार, नाका तथा संवेदनशील क्षेत्रमा पुगेर व्यवसायी तथा कारोबारीसँग नियमित सम्पर्कमा रहने गर्छन्। यही सम्पर्कलाई कतिपयले सूचना संकलनका नाममा आर्थिक लाभ उठाउने माध्यम बनाउने गरेको आरोप छ।
यद्यपि, कुर्मीले लगाएको आरोपको स्वतन्त्र पुष्टि हुन बाँकी छ। प्रहरी संगठनले पनि आरोपित घटनाबारे अनुसन्धान वा छानबिन गरेको हो वा होइन भन्ने विषयमा स्पष्ट जानकारी सार्वजनिक भइसकेको छैन। त्यसैले आरोपलाई सम्पूर्ण प्रहरी संगठन वा सबै घुमुवा प्रहरीमाथिको निष्कर्षका रूपमा बुझ्न मिल्दैन।
घुमुवा प्रहरी परिचालनको सबैभन्दा संवेदनशील पक्ष उनीहरूको भूमिका र अधिकारको स्पष्ट सीमांकन हो। नियमित पोसाकमा नदेखिने र गोप्य रूपमा सूचना संकलन गर्ने भएकाले उनीहरूको गतिविधि कतिपय अवस्थामा सर्वसाधारणले तत्काल पहिचान गर्न सक्दैनन्। यही कारणले उनीहरूलाई दिइएको जिम्मेवारीको दुरुपयोग भएमा पीडितले कहाँ र कसरी उजुरी गर्ने भन्ने प्रश्नसमेत उठ्न सक्छ।
प्रहरीको कुनै कर्मचारीले आफ्नो पद वा पहुँचको दुरुपयोग गरी रकम असुली गरेको पुष्टि भए त्यो व्यक्तिगत भ्रष्टाचारको विषय मात्र रहँदैन। यसले प्रहरीप्रति नागरिकको विश्वास, अनुसन्धान प्रणालीको विश्वसनीयता र राज्यको कानुनी शासनमाथि नै प्रश्न खडा गर्छ।अझ संवेदनशील कुरा के हो भने, अपराध नियन्त्रणका लागि परिचालन गरिएको संयन्त्र नै आर्थिक लेनदेनमा जोडिन थालेको आरोप लाग्नुले प्रहरीको आन्तरिक निगरानी प्रणाली कति प्रभावकारी छ भन्ने प्रश्न जन्माउँछ।
घुमुवा प्रहरी परिचालनमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष नियमित अनुगमन र जिम्मेवारीको अभिलेखीकरण हो। कुन कर्मचारी कहाँ खटिएको छ, उसले के सूचना संकलन गर्यो , त्यसको आधारमा के कारबाही भयो र उसको गतिविधिमाथि सम्बन्धित कमान्डरले कस्तो निगरानी गर्योा भन्ने विषय स्पष्ट हुन आवश्यक हुन्छ।
यदि यस्ता विवरण संस्थागत रूपमा अभिलेखमा राखिँदैनन् भने घुमुवा प्रहरीको नाममा हुने गतिविधिमाथि प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हुन्छ। प्रहरी संगठनभित्रै केही कर्मचारीले व्यक्तिगत लाभका लागि अधिकारको दुरुपयोग गरेको भए त्यस्तो प्रवृत्तिलाई संरक्षण होइन, प्रमाणका आधारमा छानबिन र कारबाही आवश्यक हुन्छ।
पूर्वइन्स्पेक्टर कुर्मीको आरोपले प्रहरी नेतृत्वसमक्ष अर्को चुनौती पनि खडा गरेको छ। संगठनले आरोपलाई सामान्य असन्तुष्टि मानेर पन्छाउने कि आरोपको गम्भीरता बुझेर आन्तरिक छानबिन गर्ने भन्ने विषय अब महत्वपूर्ण बनेको छ।
प्रहरी संगठनमा इमानदारीपूर्वक कर्तव्य निर्वाह गर्ने ठूलो संख्या भए पनि केही कर्मचारीमाथि लाग्ने यस्ता आरोपले समग्र संगठनको छविमा असर पार्छ। त्यसैले आरोप गलत भए तथ्यसहित खण्डन गर्ने र सही भए दोषीमाथि कारबाही गर्ने दुवै जिम्मेवारी प्रहरी नेतृत्वकै हो।घुमुवा प्रहरी अपराध नियन्त्रणको प्रभावकारी माध्यम बन्न सक्छ, तर त्यसका लागि गोपनीयताको नाममा जवाफदेहिताबाट उन्मुक्ति दिन मिल्दैन। सूचना संकलनको अधिकारलाई असुलीको अधिकारमा रूपान्तरण हुन नदिन स्पष्ट मापदण्ड, नियमित अनुगमन, गुनासो सुनुवाइ र दोषीमाथि कडा कारबाही आवश्यक हुन्छ।
पूर्वइन्स्पेक्टर कुर्मीले उठाएको प्रश्न त्यसैले एउटा व्यक्तिको आरोपमा सीमित छैन। यो प्रहरीभित्रको एउटा संवेदनशील संयन्त्र कसरी सञ्चालन भइरहेको छ भन्ने विषयसँग जोडिएको छ। यदि आरोपमा सत्यता छ भने त्यसको अनुसन्धानले मात्र वास्तविकता बाहिर ल्याउन सक्छ। र यदि आरोप प्रमाणित हुँदैन भने पनि प्रहरी संगठनले पारदर्शी प्रक्रियामार्फत आफ्नो प्रणालीमाथिको शंका हटाउनुपर्ने देखिन्छ।अन्ततः नागरिकले प्रहरीबाट खोज्ने कुरा सुरक्षा, न्याय र विश्वास हो—‘घुमुवा’को नाममा हुने कुनै पनि असुलीको आरोपले यी तीनै आधारलाई कमजोर बनाउने भएकाले आरोपको निष्पक्ष छानबिन र तथ्य सार्वजनिक गर्नु नै प्रहरी संगठनको हितमा हुनेछ।