राजा वीरेन्द्रको सम्झनाले धेरै नेपालीको हृदय द्रबित हुन्छ । मुटु झङ्कृत भएझैँ लाग्छ र नयन रसाउन थाल्छन् । नेपाल र नेपालीलाई शान्त, समृद्ध, सुखी र खुसी राख्न चाहने राजा वीरेन्द्रको जन्मदिन पुस १४ गते । त्यसैले, उनीप्रति श्रद्धा राख्ने सबैले यो दिनलाई महत्वपूर्ण मान्ने गर्छन् । र, बारम्बार प्रश्न गर्छन्, किन मारिए राजा वीरेन्द्र ? कसले माृयो उनलाई ? देश र जनतालाई आफू भन्दा बढी माया गर्ने राजा वीरेन्द्रको वंशनाश भएको यत्तिका वर्षसम्म यो विषयमा छानविन गर्ने कसैले पनि हिम्मत गरेनन् । जिम्मेवार निकायले दरबार हत्याकाण्डलाईआफू अनुकुल प्रयोग गर्ने काम गरे ।
माओवादी द्वन्द्व चरम उत्कर्षमा पुगेका बेलासमेत राजा वीरेन्द्र माओवादी हिंसा विरुद्ध सेना परिचालन गर्न अस्वीकार गरे। उनको स्पष्ट नीति थियो, एक नेपालीले अर्को नेपालीलाई मारेर समस्याको समाधान हुँदैन । यो विषयमा राजा वीरेन्द्रसँगै काम गरेका विभिन्न व्यक्तिले पुस्तक नै लेखेका छन् । किन वीरेन्द्रको हत्या भयो भन्ने विषयमा केही पत्रकार र राजा वीरेन्द्रसँग काम गरेका सुरक्षा निकायका व्यक्तिले लेखेको पुस्तक पढ्दा धेरै कुरा छर्लङ हुन्छ ।
वीरेन्द्रले पिता महेन्द्रको निधन पश्चात् २०२८ माघ १७ मा २७ वर्षको उमेरमा नेपाली राजगद्दी सम्हालेका थिए । आरोहणका क्रममा उनी प्रभावकारी ढंगले निरपेक्ष राजा थिए । राजनीतिक दलहरूमा प्रतिबन्ध लगाइएको देशलाई उनले वंशाणुगत रूपमा प्राप्त गरेका थिए । उनले पञ्चायत भनेर चिनिने स्थानीय र क्षेत्रीय परिषद्हरूको प्रणालीमार्फत शासन गरेका थिए ।
राजाको हैसियतमा उनको पहिलो विदेश यात्रा २०३० असोज २६ मा भारत र त्यसको दुई महिना पछि चीनको भ्रमण गरेका थिए राजा बीरेन्द्रको राज्याभिषेकका अवसरमा आयोजित रात्रीभोजमा उनले नेपाललाई शान्तिक्षेत्र घोषित गरियोस् भनी प्रस्ताव राखेका थिए । वि।सं २०३७ सालपछि नेपालमा एकपछि अर्को हड्ताल र प्रजातन्त्र समर्थकद्वारा दङ्गा मच्चाइएको थियो । दङ्गाका कारण वीरेन्द्रले राजनीतिक दलमाथिको प्रतिबन्ध हटाएर २०४६ सालमा संवैधानिक राजा बन्ने सहमति गरेका थिए । उनले प्रमुख प्रतिपक्षी गुटको प्रतिनिधित्व गर्न र राजनीतिक सुधारका लागि उनीहरूको मागलाई साम्य पार्न नयाँ संविधान तयार गर्न स्वतन्त्र संविधान सिफारिस आयोग गठन गरेका थिए । आयोगले उनलाई २०४७ भदौ २५ मा प्रस्तावित संविधानको मस्यौदा प्रस्तुत गरेको थियो । नयाँ संविधानले वीरेन्द्रलाई बहुदलीय लोकतान्त्रिक व्यवस्थासहितको संवैधानिक राजतन्त्रको प्रमुख बनाउने थियो ।
संविधानको मस्यौदा प्रधानमन्त्री कृष्णप्रसाद भट्टराई र उनको मन्त्रिमण्डलबाट अनुमोदन भएको थियो। त्यसैले २०४७ कात्तिक २३ मा वीरेन्द्रले नयाँ संविधानले नेपाललाई संवैधानिक राजतन्त्रमा परिणत गरेको प्रष्ट पारेका थिए । भारत, चीन र सोभियत संघको अतिक्रमणका बावजुद उनी नेपालको स्वतन्त्रता कायम राख्न सफल भएका थिए । उनले मुस्ताङ क्रान्तिको क्रममा नेपालबाट मुस्ताङ र चीनबाट तिब्बतलाई टुक्रिनबाट रोकेका थिए ।
चीनविरुद्ध काम गर्ने खम्पा विद्रोहको निःशस्त्रीकरणले नेपाल–चीन सम्बन्धलाई नयाँ उचाइमा पु¥याएको थियो। दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग संगठन र दक्षिण एसियाली खाद्य भण्डारको स्थापनाका लागि योगदानको दिएका थिए । आफ्नो शासनकालमा उनले काठमाडौंमा सार्क सचिवालय पनि स्थापना गर्न सफल भएका थिए । उनले थप ४६ देशहरूसँग कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना गर्न सफल भएका थिए जसले कूटनीतिक सम्बन्धका लागि देशहरूको कुल सङ्ख्या ४९ बाट ९६ पु¥याएको थियो । उनले संयुक्त राष्ट्र संघमा नेपाललाई शान्ति क्षेत्रको रूपमा प्रवद्र्धन गरी नेपालको तटस्थताको नीतिलाई थप मजबुत बनाएका थिए ।
एसियाका दुई शक्तिको बीचमा रहेको नेपालले दुवै देशसँग राम्रो सम्बन्ध राख्नुपर्ने उनको धारणा उनको थियो । राजा वीरेन्द्रको शासनकालमा २०३७ सालमा प्रजातन्त्रका लागि जनमत सङ्ग्रह भएको थियो, जसमा बहुदलीय व्यवस्था वा पञ्चायती व्यवस्था मध्ये कुन रोज्ने भन्ने बारेमा जनमत सङ्ग्रह गरिएको थियो । पञ्चायतकाल र राष्ट्रिय जनमत सङ्ग्रह अगाडि नै सन्तुलित विकास निर्माणका लागि राष्ट्रलाई ५ वटा विकास क्षेत्रमा विभाजन गरिएको थियो । मध्यावधि निर्वाचन, २०५१ र आम निर्वाचन २०५६ लाई उनको सुशासनको श्रेय दिन सकिन्छ । वीरेन्द्रले संविधानसँग सम्बन्धित कुनै पनि राजनीतिक मामिलामा सर्वोच्च अदालतसँग सल्लाह माग्ने गर्दथे । उनले प्रत्येक बिहीबार राजा र प्रधानमन्त्रीबीच आफ्नो महलमा बसेर राज्यका विषयमा छलफल गर्ने संस्कृतिको विकास पनि गरेका थिए । यस्ता संवैधानिक र जनताका प्रिय राजा वीरेन्द्रको आज ८१ औं जन्म जयन्तिमा स्वर्गवासी राजा वीरेन्द्रप्रति हार्दिक श्रद्धासुमन ।
आषाढ २०, २०८३ / 2026-07-04
