म्याच फिक्सिङ ः प्रक्रिया, दबाब, र खेलको ईमानतालाई खतरामा पार्ने अदृश्य जाल

काठमाडौं । नेपाल प्रिमियर लिग (एनपीएल) क्रिकेटमा हालै खेलाडीलाई करोडौँ रुपैयाँको लालच दिएर परिणाम प्रभावित गर्न खोजिएको खुलासा भएपछि, “म्याच फिक्सिङ” पुनः चर्चामा छ। नेपाल प्रिमियर लिग (एनपीएल) क्रिकेट प्रतियोगितामा पनि म्याच फिक्सिङको प्रयास भएको खुलेको छ। हालै सार्वजनिक भएको जानकारीअनुसार, केही व्यक्तिहरू—जसमध्ये भारतीय नागरिक समेत सामेल—ले जनकपुर बोल्ट्सका खेलाडीलाई खेलको परिणाम प्रभावित गराउन करिब ५ करोड रुपैयाँसम्मको प्रलोभन दिएको तथ्य बाहिर आएको हो। प्रारम्भिक अनुसन्धानले यो घटना कुनै साधारण व्यक्तिगत प्रस्ताव मात्र नभई संगठित सट्टेबाजी समूहसँग जोडिएको हुनसक्ने संकेत गरेको छ ।
यसरी खेलाडीलाई ठूलो रकमको लोभ देखाएर खेलको इमानदारिता तोड्ने प्रयास हुनु नेपाली क्रिकेटका लागि निकै गम्भीर चुनौती बनेको छ। खेल क्षेत्र क्रमशः व्यावसायिक बन्दै गएको बेला यस्ता गतिविधिले खेलप्रतिको विश्वास कमजोर बनाउने मात्र होइन, समग्र रूपमा देशको छवीलाई समेत प्रभावित पार्न सक्छ।सम्बन्धित निकायहरूले यस घटनाबारे विस्तृत छानबिन अघि बढाइसकेका छन्, र दोषी पाइनेहरूविरुद्ध कडा कारबाही हुने अपेक्षा गरिएको छ ।
अन्तर्राष्ट्रिय खेलमैदानमा दशकौँदेखि देखिने यस्ता घटनाहरू अब नेपालको खेल क्षेत्रलाई पनि छोप्न थालेका छन्।यसमा, म्याच फिक्सिङ वास्तवमा के हो?, कसरी गरिन्छ?, र किन खेलका लागि प्राणघातक छ ? म्याच फिक्सिङ भनेको खेलको नतिजा वा खेलभित्रका विशेष घटनालाई पूर्वनियोजित रूपमा बदल्ने प्रयास हो। यसमा खेलाडीदेखि प्रशिक्षक, व्यवस्थापक, सट्टेबाज, वा संगठित अपराध समूहसम्मको संलग्नता हुन सक्छ।मुल्यांकनमा दुई मुख्य प्रकार छन्—खेल कसले जित्ने–हार्ने भन्ने कुरा नै पहिल्यै निर्धारित गरिन्छ।खेलको घटना जस्तैःपहिलो ओभरमा नो–बल फाल्ने, ५ रन छकाउने, क्याच ड्रप गर्ने, टाइमिङ बिगारेर आउट हुनु यस्ता सूक्ष्म गतिविधि सट्टेबाजी बजारले प्रयोग गर्छ, जसलाई पत्ता लगाउन अझ कठिन हुन्छ।
अधिकांश फिक्सिङमा विदेशी सट्टेबाजी माफिया वा अपराध समूहहरू संलग्न हुन्छन्। भारतीय उपमहाद्वीशमा त यसका लागि छुट्टै नेटवर्क नै प्रचलित छ।फिक्सरहरू प्रायः लक्षित व्यक्तिलाई आर्थिक प्रलोभन , व्यक्तिगत कमजोरिहरू , धम्की मार्फत प्रभावित गर्न खोज्छन्।फिक्सरहरू प्रायः प्रत्यक्ष सम्पर्कमा आउँदैनन्। उनीहरूले होटल स्टाफ, परिचित एजेन्ट, विदेशी नम्बर, सामाजिक सञ्जालका फेक आइडी जस्ता माध्यम प्रयोग गर्छन्।खेलाडीलाई खेलभित्र गर्ने “सानो गल्ती” वा “विशेष कार्य” दिइन्छ—जसलाई सामान्य दर्शकले पत्ता लगाउन सक्दैन।फिक्सरले खेलाडीबाट प्राप्त संकेतअनुसार स्पोट्र्स बेटिङ मार्केट मा ठूलो रकम लगाइदिन्छन्।थोरै जोखिममा धेरै पैसा कमाइने भएकाले यस्ता घटनाको लोभ बढ्छ।सफल फिक्सिङपछि हवाला, क्रिप्टो, विदेशी खातामा ट्रान्सफर जस्ता माध्यमबाट खेलाडी वा बिचौलियालाई पैसा पठाइन्छ ।
विदेशी सट्टेबाज नेटवर्क नेपालको क्रिकेटमा सक्रिय हुन थालेका छन्।  नेपाली खेलाडीहरूको आर्थिक अवस्था कमजोर भएकाले उनीहरू लक्षित बन्ने सम्भावना धेरै छ।  लिग स्तरीय क्रिकेटमा फिक्सिङको जोखिम तीव्र रूपमा बढिरहेको छ।दर्शकले खेलमा देखेको उत्साह र रोमाञ्च विश्वासमा आधारित हुन्छ । फिक्सिङले त्यो नै ध्वस्त पार्छ।अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेटमा फिक्सिङमा संलग्न खेलाडीहरू, आजीवन प्रतिबन्ध, जेल सजाय, प्रतिष्ठा गुमाउने जस्ता कठोर परिणाम भोगेका उदाहरण प्रशस्तै छन् । नेपालको क्रिकेट काठमाडौं देखि दिल्ली, दुबईसम्म चर्चा बटुलिरहेका बेला यस्ता घटना देशको प्रतिष्ठाको प्रश्न बन्छ । अरू देशमा “स्पोट्र्स करप्शन एक्ट” छ । नेपालमा पनि यसलाई कानुनी कडाइका साथ परिभाषित र कार्यान्वित गर्न आवश्यक छ।म्याच फिक्सिङ केवल खेलको सानो त्रुटि वा पैसाको खेल मात्र होइन यो संगठित अपराध, मनोरञ्जन उद्योगको विश्वास हत्या, र युवाको भविष्य नष्ट गर्ने अपराध हो।एनपीएलमा खुलेको प्रलोभनको घटनाले हामीलाई स्पष्ट रूपमा चेतावनी दिएको छ । अब नेपालमा पनि खेलको ईमानतासँग खेल्दा कानुनी, सामाजिक, र संस्थागत स्तरमा कडा प्रतिकार आवश्यक छ ।