काठमाडौं । नेपाल–भारत खुला सीमामा नक्कली नेपाली रुपैयाँको अवैध कारोबार बढ्दै गएको छ। सीमावर्ती बजारहरूमा स्थानीय व्यापारी, युवा रोजगारविहीन नागरिक, र भारतीय दलालहरू समावेश रहेर चलाएको यो सञ्जालका कारण सामान्य नागरिक र अर्थतन्त्रमा प्रत्यक्ष असर परेको छ।
पछिल्ला महिनाहरूमा मोरङ, झापा, पर्सा, बारा, रौतहट लगायतका सीमावर्ती जिल्लामा नक्कली नोटसहित नेपाली र भारतीय नागरिकहरू पक्राउ परेका समाचार पुष्टि भएका छन्। सुरक्षा एजेन्सीका अनुसार, अधिकांश पक्राउ परेकाहरू कुरियर वा वितरणकर्ता तहमा संलग्न थिए, भने मुख्य स्रोत अझै खुलिसकेको छैन।मोरङको विराटनगरमा बस्ने स्थानीय व्यापारी, रामकृष्ण महतो, भन्छन्ः“हामी ग्राहकसँग नोट लिन्छौं। कहिलेकाहीँ ५०० रुपैयाँको नोट नक्कली पर्छ, र त्यो भुक्तानी स्वीकार गर्दा घाटा सहनुपर्छ। सानो नोट होस् या ठूलो, सबैले सावधान हुनु पर्छ।“
सीमावर्ती बजारमा नक्कली नोटको फैलावटले व्यापारी, उपभोक्ता, बैंक तथा वित्तीय संस्थामा विश्वास र वित्तीय जोखिम सिर्जना गरेको छ। मोरङका एक व्यापारी भन्छन्, “हामी ग्राहकसँग नोट लिन्छौं, तर नक्कली पाएपछि घाटा सहनुपर्छ। यो व्यापारलाई निकै चुनौतीपूर्ण बनाएको छ।“विशेषज्ञहरूले चेतावनी दिएका छन् कि खुला सीमा, बेरोजगारी, र स्थानीय नेटवर्कको संरक्षणको कारण यो समस्या स्थायी नियन्त्रण बाहिर हुन सक्ने खतरा छ।
अनुसन्धानले देखाएको छ कि नक्कली नोट मुख्यतया भारतको केही सहरमा छापिन्छ र त्यसपछि साना समूहले नेपाल ल्याउँछन्। स्थानीय दलालहरूलेःबस, ट्रक, मोटरसाइकल प्रयोग गरी नोट सीमाबाट भित्र्याउँछन् , स्थानीय व्यापारी र ठेलावाला मार्फत बजारमा वितरण गर्छन् र फिर्ता वा साना कारोबारमा मिसाएर वास्तविक नोटसँग चलाउँछन् ।सशस्त्र प्रहरीका एक वरिष्ठ अधिकारी भन्छन्ः“साना दलाललाई नियन्त्रण गर्न सजिलो छ, तर मूल गिरोहसम्म पुग्न चुनौतीपूर्ण छ। हामी दुवै देशबीच सूचना आदान–प्रदान गरेर स्रोत पहिचानको प्रयास गरिरहेका छौं।“
साना नोटहरू बजारमा फैलिनुले सामान्य नागरिक र व्यापारीलाई आर्थिक र सामाजिक तनाव दिन्छ। पर्साका एक ठेलावालले भनेः “हामीले नक्कली नोट फेला पारेको पटक ग्राहकसँग विवाद भयो। विश्वासको कमी बजारमै देखिन्छ।“विशेषज्ञहरूले चेतावनी दिएका छन् कि खुला सीमा र बेरोजगारीको कारण यो अवैध कारोबार अझ फैलिन सक्ने खतरा छ।
नेपाल–भारत सीमा क्षेत्रमा नक्कली नेपाली रुपैयाँको अवैध कारोबार सिर्फ आर्थिक अपराध नभएर सामाजिक र सुरक्षा चुनौती पनि हो। दुवै देशको सहकार्य, सुरक्षा निगरानी, र नागरिक सचेतना मजबुत बनाउन सकेमा मात्रै यो समस्या नियन्त्रणमा आउन सक्छ।
नेपालमा नक्कली नोट (फर्जी नोट) बनाउने, चलाउने वा कारोबार गर्ने कार्य गम्भीर अपराध मानिन्छ र यसका लागि स्पष्ट कानुनी व्यवस्था छ। यसमा मुख्य रूपमा नेपाल राष्ट्र बैंक ऐन, २०५८ र नेपालको दण्ड संहिता, २०७४ को प्रावधानहरू लागु हुन्छन्।
मुख्य कानुनी प्रावधानहरू यस प्रकार छन्ः नेपाल राष्ट्र बैंक ऐन, २०५८ः नोटको नक्कली उत्पादन, वितरण वा चलाउने कार्य कानूनी रूपमा अपराध हो।यसले नोटको मूल्य घटाउने वा बैंकिङ प्रणालीमा अवरोध पुर्याउने कार्य मानिन्छ।
दण्ड संहिता, २०७४ःधारा २०२–२०५ (सही अर्थमा नोट/सिक्का जालसाजी सम्बन्धी) अन्तर्गतःनक्कली नोट बनाउनेलाई जेल सजाय वा आर्थिक जरिवाना लगाइन्छ।उदाहरणः नक्कली नोट बनाउनेलाई ५–१५ वर्षसम्म कैद र जरिवाना हुन सक्छ।यदि कसैले जानबुझेर नक्कली नोट चलायो भने पनि सजाय हुन्छ।
नक्कली नोट फेला पार्दा तुरुन्त प्रहरी वा बैंकमा बुझाउनु पर्छ। नोट नचलाउने वा स्वीकार नगर्ने, कानूनी जोखिमबाट बच्न महत्त्वपूर्ण हुन्छ।नक्कली नोट बनाउने वा चलाउने कार्य गंभीर आर्थिक अपराध हो र जेल सजाय, जरिवाना वा दुवै हुन सक्छ।
भाद्र ५, २०८३ / 2026-08-21
