सर्लाही सीमामा कसको संरक्षणमा चलिरहेको थियो करोडौंको खेल ?

सर्लाही । नेपाल–भारत सीमामा लामो समयदेखि चलिरहेको भनिएको संगठित तस्करी सञ्जालमाथि सशस्त्र प्रहरी बलले गरेको पछिल्लो कारबाहीले सीमाक्षेत्रमा फैलिएको अवैध व्यापारको जालो फेरि एकपटक सार्वजनिक बहसको विषय बनेको छ। सर्लाहीको बलरा नगरपालिका–२ स्थित हतिवल बाँध नजिकबाट करिब एक करोड रुपैयाँ बराबरको खरबुजाको बिउ बरामद भएपछि सीमामा सक्रिय तस्कर समूह, उनीहरूलाई प्राप्त हुँदै आएको भनिएको संरक्षण तथा सुरक्षा संयन्त्रभित्रको कमजोरीमाथि गम्भीर प्रश्न उठ्न थालेका छन्।
बुधबार राति गरिएको विशेष अपरेशनका क्रममा सशस्त्र प्रहरीले २०० बोरा खरबुजाको बिउ नियन्त्रणमा लियो। चारवटा भारतीय नम्बर प्लेटका बोलेरो र एउटा नेपाली मिनी ट्रकमा लोड गरिएको अवस्थामा फेला परेको उक्त सामान प्रहरी टोली पुगेपछि तस्करीमा संलग्न व्यक्तिहरूले छाडेर फरार भएका थिए। बरामद सामानको अनुमानित मूल्य करिब एक करोड रुपैयाँ रहेको बताइएको छ। सशस्त्र प्रहरीले बरामद गरेको झण्डै १ करोड भन्दा बढिको खरबुजाको बीउको असली मालिक राजेश ठाकुर र विजय यादवको भएको सशस्त्र प्रहरीले जानकारी दिएको छ , उनीहरू सर्लाहीका नै कारोवारीहरू हुन , सर्लाहीका ठूलो कारोबारीहरूमा उनीहरूको नाम छ , धेरै बर्ष अघि देखि यो समूहले सशस्त्र प्रहरी मुख्यालयको सचिवालयबाट खटिएको घुमुवा टोली , बाहिनी र गण मात्रै होइन छतौना बिओपी प्रमुख समेतलाई मिलाएर यहाँबाट ठूलो तस्करी धन्दा गर्दै आइरहेका थिए , यो समूहले स्याउ , सुपारी , मरिच देखि कम्मेटिकका सामान नेपालबाट भारत तर्फ विगतमा पनि तस्करी गर्दै आइरहेकोमा पछिल्लो समय भेप देखि खरबुजाको दाना र स्याउ बढी मात्रामा तस्करी गर्दै आइरहेका थिए , बुधबार राति पनि छतौना नाकाबाट तस्करी गराउने अवस्थामा यो सामान वरामद भएको हो , उनीहरूले बिओपी मिलाएर काम गरेका थिए , यो सुचना डिआइजी बिष्णु भट्ट कहाँ पुगेपछि उनको निर्देशन र निगरानीमा यो सामान पक्राउ परेको हो , विगतमा आइजिपीको सचिवालयबाट परिचालित घुमुवाहरू अहिले कुनै मधेस बाहिनी र संगैको गणमा रहेका छन भने कोही खटाएको जिल्ला सिराहा नगई बारामा बसेर पनि धन्दा चलाई रहेका छन् , विगत ४ बर्ष देखि सशस्त्र प्रहरीमा घुमुवा प्रहरीको असुली आतंक नै रहेको छ र त्यो अझै कायम नै छ ।
घटनालाई सामान्य तस्करीको प्रयासभन्दा पनि संगठित सीमापार कारोवारको एउटा नमुनाका रूपमा हेरिएको छ। किनकि यति ठूलो परिमाणको सामान संकलन, ढुवानी, सवारी व्यवस्थापन र सीमापार निकासी कुनै एक वा दुई व्यक्तिको क्षमताभन्दा बाहिरको विषय मानिन्छ। यसले सीमावर्ती क्षेत्रमा लामो समयदेखि सक्रिय नेटवर्कको संकेत गरेको सुरक्षा विश्लेषकहरूको बुझाइ छ।
स्थानीय स्रोतहरूले दाबी गरेअनुसार बरामद गरिएको खरबुजाको बिउको कारोवारसँग सर्लाहीका केही प्रभावशाली व्यापारीहरूको नाम जोडिएको छ। उनीहरू विगतदेखि नै कृषि उत्पादन, सुपारी, मरिच, स्याउ, कस्मेटिक सामग्री तथा पछिल्लो समय भेप लगायतका सामानको अवैध ओसारपसारमा संलग्न रहेको आरोप स्थानीय स्तरमा लाग्दै आएको छ। यद्यपि, सम्बन्धित व्यक्तिहरूमाथि अदालतबाट दोष प्रमाणित भइसकेको अवस्था भने छैन।
घटनापछि सीमाक्षेत्रमा एउटा अर्को प्रश्न पनि उठेको छ—यति ठूलो परिमाणको सामान सीमा क्षेत्रसम्म कसरी पुग्यो? स्थानीय बासिन्दाहरूका अनुसार सीमावर्ती नाकाहरू हुँदै ठूलो परिमाणमा हुने तस्करी कुनै न कुनै तहको संरक्षणबिना सम्भव नहुने धारणा व्यापक छ। कतिपयले सीमा सुरक्षामा खटिएका केही व्यक्तिहरू र तस्कर समूहबीचको सम्भावित मिलेमतोबारे समेत प्रश्न उठाएका छन्। यद्यपि, यस विषयमा आधिकारिक अनुसन्धानबाट निष्कर्ष आउन बाँकी छ।
स्रोतहरूका अनुसार उक्त तस्करी प्रयासबारे सूचना उच्च तहसम्म पुगेपछि विशेष निगरानी बढाइएको थियो। त्यसपछि विभिन्न इकाइबाट संयुक्त रूपमा खटिएको करिब ८० सदस्यीय टोलीले अपरेशन सञ्चालन गरेको बताइएको छ। सशस्त्र प्रहरी नायव उपरीक्षक विष्णुदत्त अवस्थी, विष्णु अधिकारी तथा सशस्त्र प्रहरी निरीक्षक कृष्ण गुरुङ नेतृत्वको टोलीले सञ्चालन गरेको अपरेशनलाई सीमाक्षेत्रमा हालसम्मकै महत्वपूर्ण सफल कारबाहीमध्ये एक मानिएको छ।
घटनाले सीमाक्षेत्रमा कृषि उत्पादनको तस्करी नयाँ स्वरूपमा विस्तार भइरहेको तथ्य पनि उजागर गरेको छ। विगतमा कपडा, खाद्यान्न, इलेक्ट्रोनिक सामग्री तथा पशु चौपायाको अवैध ओसारपसार चर्चामा रहने गरेको भए पनि अहिले उच्च मूल्यमा बिक्री हुने कृषि बिउहरू तस्करहरूको प्राथमिक रोजाइ बन्दै गएका छन्। भारतीय बजारमा खरबुजाको बिउको माग र मूल्य उच्च भएकाले यस्तो अवैध कारोवार आकर्षक बन्न पुगेको जानकारहरू बताउँछन्।स्थानीय जानकारहरूका अनुसार सीमाक्षेत्रका गाउँहरूमा सामान संकलन गर्ने, गोदाममा राख्ने, ढुवानीको व्यवस्था गर्ने र सीमापार पु¥याउने छुट्टाछुट्टै समूह सक्रिय रहने गरेका छन्। यसपटक बरामद भएका चार भारतीय सवारीसाधन र एउटा नेपाली ट्रकले पनि सीमापार सञ्जालको सम्भावित संलग्नतालाई संकेत गरेको छ।यो घटनाले सुरक्षा संयन्त्रभित्र वर्षौंदेखि चर्चा हुने गरेको ‘घुमुवा टोली’ को भूमिकामाथि समेत बहस सुरु गराएको छ। सीमाक्षेत्रमा खटिने विभिन्न अनौपचारिक निगरानी समूह र उनीहरूमाथि लाग्ने असुली तथा सेटिङका आरोपहरू विगतदेखि नै विवादको विषय बन्दै आएका छन्। कतिपय सुरक्षा अधिकारीहरू स्वयंले पनि सीमाक्षेत्रमा हुने अवैध कारोवार नियन्त्रणका लागि आन्तरिक निगरानी थप कडा बनाउनुपर्ने आवश्यकता औंल्याउने गरेका छन्।
घटनापछि छतौना बीओपीमा कार्यरत सशस्त्र प्रहरी निरीक्षक रविन कार्कीलाई बाहिनी तानिएको छ। यद्यपि, उनको सरुवाको आधिकारिक कारणबारे सुरक्षा निकायले सार्वजनिक रूपमा कुनै विस्तृत जानकारी दिएको छैन। तर सीमाक्षेत्रमा भएको ठूलो बरामदीपछि विभिन्न तहमा जिम्मेवारी र निगरानीमाथि समीक्षा सुरु भएको बुझिएको छ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार यस्ता घटनाले राज्यलाई दोहोरो नोक्सानी पु¥याउँछन्। पहिलो, कानुनी रूपमा निर्यात गर्दा उठ्ने राजस्व गुम्छ। दोस्रो, वैधानिक प्रक्रिया पूरा गरेर व्यापार गर्ने व्यवसायीहरू अस्वस्थ प्रतिस्पर्धाको मारमा पर्छन्। यसका अतिरिक्त अवैध कारोवारबाट सिर्जित आर्थिक सञ्जालले सीमाक्षेत्रमा आपराधिक गतिविधिलाई समेत बल पु¥याउने जोखिम रहन्छ।
सर्लाहीमा भएको पछिल्लो बरामदीले एउटा गम्भीर सन्देश दिएको छ—सीमामा तस्करी अब साना स्तरको चोरी–पैठारीमा सीमित छैन, यो व्यवस्थित आर्थिक सञ्जालमा रूपान्तरण हुँदै गएको देखिन्छ। प्रश्न अब केवल एक करोडको खरबुजा बिउको होइन, त्यसको पछाडि रहेको नेटवर्क, संरक्षण, आर्थिक चलखेल र त्यसलाई नियन्त्रण गर्ने राज्यको क्षमताको हो।बरामद सामान र सवारीसाधन भन्सार कार्यालय बुझाइसकिएको छ। तर वास्तविक सफलता तब मात्र मानिनेछ, जब सामान बोक्ने भरियामात्र होइन, त्यसको योजनाकार, लगानीकर्ता र सम्भावित संरक्षकहरूसमेत कानुनी दायरामा ल्याइनेछन्। अन्यथा, एक करोडको खरबुजा बिउ बरामद भए पनि सीमामा चलिरहेको करोडौंको तस्करी खेल फेरि अर्को रात, अर्को नाकाबाट दोहोरिन सक्ने खतरा कायमै रहनेछ।