महोत्तरीका सीमावर्ती क्षेत्रमा खुला तस्करी, स्थानीयको आरोप– ‘सेटिङ बिना एक बोरा सामान पनि पार हुँदैन’

महोत्तरी । मधेश प्रदेशको महोत्तरी जिल्लास्थित सम्सी र त्यस आसपासका सीमावर्ती नाकाहरू अहिले खुला तस्करीको केन्द्र बन्दै गएको आरोप स्थानीयवासीले लगाएका छन् । भारतसँग जोडिएका यी नाकाबाट दैनिक रूपमा खाद्यान्न, कपडा, किराना, इलेक्ट्रोनिक्स, हार्डवेयर सामग्री, औषधि, मोटरसाइकलका पार्टपुर्जा, कुखुरा, मलखाददेखि अवैध मदिरासम्म निर्बाध रूपमा भित्रिने गरेको दाबी गरिएको छ ।

स्थानीयका अनुसार तस्करी यति संगठित रूपमा भइरहेको छ कि सीमावर्ती क्षेत्रमा रात परेपछि “लाइन सिस्टम” नै सञ्चालन हुने गरेको छ । अर्थात् कुन समयमा कुन समूहले सामान ल्याउने, कुन बाटो प्रयोग गर्ने र कसरी सुरक्षा जाँच छल्ने भन्ने सबै कुरा पूर्वतयारीमै हुने गरेको आरोप छ ।यसका कारण राज्यले दैनिक लाखौं रुपैयाँ राजश्व गुमाइरहेको स्थानीय व्यवसायीहरू बताउँछन् । भन्सार तिरेर वैधानिक व्यापार गर्ने व्यापारी भने निराश बन्दै गएका छन् ।

“हामीले कानुनअनुसार कर तिरेर सामान ल्याउँछौं, तर तस्करले रातारात सस्तोमा बजार भरिदिन्छन्,” सम्सी क्षेत्रका एक व्यवसायीले गुनासो गरे, “यस्तो अवस्थामा वैधानिक व्यापार टिक्नै सक्दैन ।”

खुला सीमा, कमजोर निगरानी

नेपाल–भारत खुला सीमाको फाइदा उठाउँदै तस्कर समूहले महोत्तरीका ग्रामीण नाका प्रयोग गरिरहेको स्थानीयको दाबी छ ।सम्सी आसपासका दर्जनौं साना बाटो, खेतको डिल, खोल्साखोल्सी र ग्रामीण सडक तस्करहरूको ‘रुट’ बनेको आरोप छ । कतिपय ठाउँमा त सीमामा तारबार वा प्रभावकारी निगरानी नहुँदा मोटरसाइकल, साइकल, टेम्पो र साना पिकअपमार्फत सामान सहजै ओसारपसार हुने गरेको बताइन्छ ।स्थानीय स्रोतका अनुसार रातिको समयमा बढी गतिविधि हुने गर्छ । विशेष गरी साँझपछिदेखि मध्यरातसम्म तस्करीको चहलपहल अत्यधिक हुने गरेको बताइन्छ ।“दिनमा शान्त देखिन्छ, तर राति सुरु भएपछि सीमा क्षेत्रमा अर्कै दृश्य हुन्छ,” एक स्थानीय युवाले भने, “कतिपय रात त दर्जनौं मोटरसाइकल ओहोरदोहोर गरिरहेका देखिन्छन् ।”

‘सानो तस्करी’ बाट ठूलो सञ्जालसम्म

पहिले घरायसी उपभोगका नाममा सानो परिमाणमा सामान ल्याउने प्रवृत्ति अहिले संगठित तस्करीमा बदलिएको स्थानीयको भनाइ छ ।स्रोतका अनुसार अहिले सीमावर्ती क्षेत्रमा सक्रिय केही समूहले भारतबाट ठूलो परिमाणमा सामान ल्याएर महोत्तरी, धनुषा, सर्लाही हुँदै काठमाडौंसम्म पठाउने नेटवर्क बनाएका छन् ।

विशेष गरी भारतीय बजारबाट सस्तोमा पाइने कपडा, जुत्ता, कस्मेटिक, किराना र इलेक्ट्रोनिक्स सामग्री नेपाली बजारमा बिना भन्सार सस्तो मूल्यमा बिक्री हुने गरेको छ ।

यसले सरकारलाई राजश्व घाटा मात्र नभई वैधानिक व्यापारमा समेत ठूलो असर परेको व्यवसायीहरूको भनाइ छ ।“तस्करीको सामान कर नतिरी आउँछ, त्यसैले बजारमा सस्तो पर्छ,” एक व्यापारीले भने, “हामीले तिरेको कर, भाडा, प्रक्रिया सबै व्यर्थ भइरहेको छ ।”

सुरक्षा निकायमाथि उठ्दै प्रश्न

सीमामा यति ठूलो परिमाणमा तस्करी भइरहँदा सुरक्षा निकायले थाहा नपाउने कुरा असम्भव भएको स्थानीयको तर्क छ । त्यसैले कतिपयले सुरक्षा संयन्त्रकै केही व्यक्तिको भूमिकामाथि प्रश्न उठाउन थालेका छन् ।स्थानीयवासीका अनुसार कतिपय अवस्थामा तस्कर समूहले सीमा क्षेत्रमा निगरानी राख्ने, सुरक्षाकर्मीको गतिविधि बुझ्ने र सुरक्षित समय छनोट गरेर सामान ओसार्ने गर्छन् ।केही स्थानीयले त “सेटिङ” बिना ठूलो परिमाणको तस्करी सम्भव नभएको दाबी गरेका छन् ।

“सामान्य नागरिकले एउटा बोरा सामान ल्याउँदा सोधपुछ हुन्छ,” एक स्थानीयले भने, “तर रातभरि ट्रली र मोटरसाइकल चल्दा कसरी कसैले देख्दैन ?”

यद्यपि सुरक्षा निकायले भने बेला–बेलामा अवैध सामान बरामद गर्दै आएको जनाएको छ । तर स्थानीयका अनुसार पक्राउ र बरामद हुने परिमाण वास्तविक तस्करीको तुलनामा अत्यन्त न्यून छ ।“कहिलेकाहीँ केही बोरा चिनी वा कपडा समातेर फोटो खिचिन्छ,” एक व्यापारीले व्यंग्य गरे, “तर मुख्य खेलाडीहरू सधैं सुरक्षित देखिन्छन् ।”

स्थानीय अर्थतन्त्रमा असर

तस्करीको प्रत्यक्ष असर स्थानीय बजारमा देखिन थालेको छ । वैधानिक रूपमा व्यापार गर्ने व्यवसायीहरूको व्यापार घट्दै गएको छ भने सरकारलाई राजश्व संकलनमा पनि असर परेको बताइन्छ ।भन्सार तिरेर ल्याइएका सामानको लागत बढी हुने भएकाले तस्करीको सामानसँग प्रतिस्पर्धा गर्न कठिन भएको व्यापारीहरू बताउँछन् ।महोत्तरीका एक हार्डवेयर व्यवसायीका अनुसार अहिले बजारमा धेरै सामग्री “बिलविहीन” रूपमा बिक्री भइरहेको छ ।“कतिपय पसलमा भारतीय सामान खुला रूपमा बेचिन्छ,” उनले भने, “तर त्यसको कुनै वैधानिक कागज हुँदैन ।”यसले दीर्घकालीन रूपमा राज्यको अर्थतन्त्रलाई कमजोर बनाउने अर्थविद्हरूको भनाइ छ ।

राजश्व विज्ञहरूका अनुसार सीमावर्ती क्षेत्रमा हुने तस्करीले केवल कर छली मात्र होइन, वैधानिक व्यापार प्रणालीमाथि नै चोट पुर्‍याउँछ । जब अवैध सामान सहज रूपमा बजारमा आउँछ, तब कर तिर्ने व्यवसायी निरुत्साहित हुन्छन् र अन्ततः राज्यको राजश्व आधार कमजोर बन्छ ।

तस्करीको ‘रुट’ र शैली फेरिँदै

सुरक्षा निगरानी बढेपछि तस्करहरूले शैली पनि परिवर्तन गरेको स्थानीयको भनाइ छ ।पहिले ठूलो परिमाणमा ट्रक वा गाडी प्रयोग हुने भए पनि अहिले सानो–सानो खेपमा सामान भित्र्याउने रणनीति अपनाइएको बताइन्छ ।मोटरसाइकलमा झोला बाँधेर, साइकलमा लुकाएर, तरकारी वा कृषिजन्य सामग्रीभित्र राखेर तथा ग्रामीण बाटो प्रयोग गरेर सामान ल्याइने गरेको आरोप छ ।कतिपय अवस्थामा महिला, वृद्ध र बालबालिकासमेत प्रयोग हुने गरेको स्थानीयले बताएका छन् ।

“एकैचोटि ठूलो सामान ल्याउँदा समातिने डर हुन्छ,” एक स्थानीयले भने, “त्यसैले अहिले सयौं साना खेपमा सामान ल्याइन्छ ।”

राजनीतिक संरक्षणको आशंका

सीमावर्ती क्षेत्रमा लामो समयदेखि तस्करी भइरहँदा स्थानीय तहदेखि राजनीतिक वृत्तसम्म प्रश्न उठ्न थालेको छ ।कतिपय स्थानीयले तस्कर समूहलाई राजनीतिक संरक्षण प्राप्त भएको आरोप समेत लगाएका छन् । चुनावको समयमा आर्थिक सहयोग गर्ने, स्थानीय प्रभावशाली व्यक्तिसँग सम्बन्ध बनाउने र आवश्यक पर्दा दबाब प्रयोग गर्ने शैलीले तस्करी मौलाएको दाबी गरिएको छ ।यद्यपि यसबारे कुनै आधिकारिक पुष्टि भएको छैन ।तर स्थानीयवासी भन्छन्, “यदि संरक्षण नहुने हो भने यति खुला रूपमा तस्करी सम्भव हुँदैन ।”

तस्करी बढेसँगै सीमावर्ती क्षेत्रका सर्वसाधारण पनि असुरक्षित महसुस गर्न थालेका छन् ।स्थानीयका अनुसार रातिको समयमा अपरिचित समूहहरूको आवतजावत बढ्ने, मोटरसाइकलको तीव्र चहलपहल हुने तथा कहिलेकाहीँ समूहबीच विवादसमेत हुने गरेको छ ।कतिपय अभिभावकले युवाहरू सजिलै कमाइ हुने लोभमा तस्करीमा आकर्षित भइरहेको गुनासो गरेका छन् ।“एक रात सामान बोकेकै भरमा हजारौं पाइन्छ,” एक अभिभावकले भने, “त्यसैले बेरोजगार युवाहरू गलत बाटोमा गइरहेका छन् ।”

राज्यका लागि चुनौती

महोत्तरीको सम्सी र आसपासका नाकामा भइरहेको भनिएको तस्करी अब सामान्य सीमा समस्या मात्र नभई राज्यको आर्थिक सुरक्षा र सुशासनसँग जोडिएको विषय बन्दै गएको छ ।यदि दैनिक लाखौं रुपैयाँ बराबरको सामान बिना भन्सार नेपाल भित्रिरहेको छ भने त्यसले राज्यको राजश्व प्रणालीमाथि सीधा प्रहार गरिरहेको छ ।साथै, यस्ता गतिविधिले संगठित अपराध, अवैध आर्थिक सञ्जाल र भ्रष्टाचारलाई समेत बढावा दिने जोखिम रहने सुरक्षा विश्लेषकहरू बताउँछन् ।

स्थानीयवासी अहिले प्रभावकारी निगरानी, निष्पक्ष छानबिन र तस्करी नियन्त्रणका लागि ठोस कदमको माग गरिरहेका छन् ।“सीमामा कहिले काँही फोटो खिचेर मात्रै हुँदैन,” एक स्थानीयले भने, “वास्तवमै तस्करी रोक्ने हो भने सेटिङ तोड्नुपर्छ ।”तर प्रश्न अझै उस्तै छ — सम्सी र आसपासका नाकामा चलिरहेको भनिएको यो तस्करी सञ्जालमाथि राज्यले साँच्चिकै कठोर कदम चाल्छ कि फेरि केही दिनको चर्चा पछि सबै कुरा सामसुम हुन्छ ?“सीमामा तस्करको साम्राज्य : सम्सीदेखि खुला नाकासम्म रातभर ‘लाइन’, राज्य मौन हुँदा दैनिक लाखौं राजश्व गुम्दै”

महोत्तरीका सीमावर्ती क्षेत्रमा खुला तस्करी, स्थानीयको आरोप– ‘सेटिङ बिना एक बोरा सामान पनि पार हुँदैन’

महोत्तरी । मधेश प्रदेशको महोत्तरी जिल्लास्थित सम्सी र त्यस आसपासका सीमावर्ती नाकाहरू अहिले खुला तस्करीको केन्द्र बन्दै गएको आरोप स्थानीयवासीले लगाएका छन् । भारतसँग जोडिएका यी नाकाबाट दैनिक रूपमा खाद्यान्न, कपडा, किराना, इलेक्ट्रोनिक्स, हार्डवेयर सामग्री, औषधि, मोटरसाइकलका पार्टपुर्जा, कुखुरा, मलखाददेखि अवैध मदिरासम्म निर्बाध रूपमा भित्रिने गरेको दाबी गरिएको छ ।

स्थानीयका अनुसार तस्करी यति संगठित रूपमा भइरहेको छ कि सीमावर्ती क्षेत्रमा रात परेपछि “लाइन सिस्टम” नै सञ्चालन हुने गरेको छ । अर्थात् कुन समयमा कुन समूहले सामान ल्याउने, कुन बाटो प्रयोग गर्ने र कसरी सुरक्षा जाँच छल्ने भन्ने सबै कुरा पूर्वतयारीमै हुने गरेको आरोप छ ।यसका कारण राज्यले दैनिक लाखौं रुपैयाँ राजश्व गुमाइरहेको स्थानीय व्यवसायीहरू बताउँछन् । भन्सार तिरेर वैधानिक व्यापार गर्ने व्यापारी भने निराश बन्दै गएका छन् ।

“हामीले कानुनअनुसार कर तिरेर सामान ल्याउँछौं, तर तस्करले रातारात सस्तोमा बजार भरिदिन्छन्,” सम्सी क्षेत्रका एक व्यवसायीले गुनासो गरे, “यस्तो अवस्थामा वैधानिक व्यापार टिक्नै सक्दैन ।”

खुला सीमा, कमजोर निगरानी

नेपाल–भारत खुला सीमाको फाइदा उठाउँदै तस्कर समूहले महोत्तरीका ग्रामीण नाका प्रयोग गरिरहेको स्थानीयको दाबी छ ।सम्सी आसपासका दर्जनौं साना बाटो, खेतको डिल, खोल्साखोल्सी र ग्रामीण सडक तस्करहरूको ‘रुट’ बनेको आरोप छ । कतिपय ठाउँमा त सीमामा तारबार वा प्रभावकारी निगरानी नहुँदा मोटरसाइकल, साइकल, टेम्पो र साना पिकअपमार्फत सामान सहजै ओसारपसार हुने गरेको बताइन्छ ।स्थानीय स्रोतका अनुसार रातिको समयमा बढी गतिविधि हुने गर्छ । विशेष गरी साँझपछिदेखि मध्यरातसम्म तस्करीको चहलपहल अत्यधिक हुने गरेको बताइन्छ ।“दिनमा शान्त देखिन्छ, तर राति सुरु भएपछि सीमा क्षेत्रमा अर्कै दृश्य हुन्छ,” एक स्थानीय युवाले भने, “कतिपय रात त दर्जनौं मोटरसाइकल ओहोरदोहोर गरिरहेका देखिन्छन् ।”

‘सानो तस्करी’ बाट ठूलो सञ्जालसम्म

पहिले घरायसी उपभोगका नाममा सानो परिमाणमा सामान ल्याउने प्रवृत्ति अहिले संगठित तस्करीमा बदलिएको स्थानीयको भनाइ छ ।स्रोतका अनुसार अहिले सीमावर्ती क्षेत्रमा सक्रिय केही समूहले भारतबाट ठूलो परिमाणमा सामान ल्याएर महोत्तरी, धनुषा, सर्लाही हुँदै काठमाडौंसम्म पठाउने नेटवर्क बनाएका छन् ।

विशेष गरी भारतीय बजारबाट सस्तोमा पाइने कपडा, जुत्ता, कस्मेटिक, किराना र इलेक्ट्रोनिक्स सामग्री नेपाली बजारमा बिना भन्सार सस्तो मूल्यमा बिक्री हुने गरेको छ ।

यसले सरकारलाई राजश्व घाटा मात्र नभई वैधानिक व्यापारमा समेत ठूलो असर परेको व्यवसायीहरूको भनाइ छ ।“तस्करीको सामान कर नतिरी आउँछ, त्यसैले बजारमा सस्तो पर्छ,” एक व्यापारीले भने, “हामीले तिरेको कर, भाडा, प्रक्रिया सबै व्यर्थ भइरहेको छ ।”

सुरक्षा निकायमाथि उठ्दै प्रश्न

सीमामा यति ठूलो परिमाणमा तस्करी भइरहँदा सुरक्षा निकायले थाहा नपाउने कुरा असम्भव भएको स्थानीयको तर्क छ । त्यसैले कतिपयले सुरक्षा संयन्त्रकै केही व्यक्तिको भूमिकामाथि प्रश्न उठाउन थालेका छन् ।स्थानीयवासीका अनुसार कतिपय अवस्थामा तस्कर समूहले सीमा क्षेत्रमा निगरानी राख्ने, सुरक्षाकर्मीको गतिविधि बुझ्ने र सुरक्षित समय छनोट गरेर सामान ओसार्ने गर्छन् ।केही स्थानीयले त “सेटिङ” बिना ठूलो परिमाणको तस्करी सम्भव नभएको दाबी गरेका छन् ।

“सामान्य नागरिकले एउटा बोरा सामान ल्याउँदा सोधपुछ हुन्छ,” एक स्थानीयले भने, “तर रातभरि ट्रली र मोटरसाइकल चल्दा कसरी कसैले देख्दैन ?”

यद्यपि सुरक्षा निकायले भने बेला–बेलामा अवैध सामान बरामद गर्दै आएको जनाएको छ । तर स्थानीयका अनुसार पक्राउ र बरामद हुने परिमाण वास्तविक तस्करीको तुलनामा अत्यन्त न्यून छ ।“कहिलेकाहीँ केही बोरा चिनी वा कपडा समातेर फोटो खिचिन्छ,” एक व्यापारीले व्यंग्य गरे, “तर मुख्य खेलाडीहरू सधैं सुरक्षित देखिन्छन् ।”

स्थानीय अर्थतन्त्रमा असर

तस्करीको प्रत्यक्ष असर स्थानीय बजारमा देखिन थालेको छ । वैधानिक रूपमा व्यापार गर्ने व्यवसायीहरूको व्यापार घट्दै गएको छ भने सरकारलाई राजश्व संकलनमा पनि असर परेको बताइन्छ ।भन्सार तिरेर ल्याइएका सामानको लागत बढी हुने भएकाले तस्करीको सामानसँग प्रतिस्पर्धा गर्न कठिन भएको व्यापारीहरू बताउँछन् ।महोत्तरीका एक हार्डवेयर व्यवसायीका अनुसार अहिले बजारमा धेरै सामग्री “बिलविहीन” रूपमा बिक्री भइरहेको छ ।“कतिपय पसलमा भारतीय सामान खुला रूपमा बेचिन्छ,” उनले भने, “तर त्यसको कुनै वैधानिक कागज हुँदैन ।”यसले दीर्घकालीन रूपमा राज्यको अर्थतन्त्रलाई कमजोर बनाउने अर्थविद्हरूको भनाइ छ ।

राजश्व विज्ञहरूका अनुसार सीमावर्ती क्षेत्रमा हुने तस्करीले केवल कर छली मात्र होइन, वैधानिक व्यापार प्रणालीमाथि नै चोट पुर्‍याउँछ । जब अवैध सामान सहज रूपमा बजारमा आउँछ, तब कर तिर्ने व्यवसायी निरुत्साहित हुन्छन् र अन्ततः राज्यको राजश्व आधार कमजोर बन्छ ।

तस्करीको ‘रुट’ र शैली फेरिँदै

सुरक्षा निगरानी बढेपछि तस्करहरूले शैली पनि परिवर्तन गरेको स्थानीयको भनाइ छ ।पहिले ठूलो परिमाणमा ट्रक वा गाडी प्रयोग हुने भए पनि अहिले सानो–सानो खेपमा सामान भित्र्याउने रणनीति अपनाइएको बताइन्छ ।मोटरसाइकलमा झोला बाँधेर, साइकलमा लुकाएर, तरकारी वा कृषिजन्य सामग्रीभित्र राखेर तथा ग्रामीण बाटो प्रयोग गरेर सामान ल्याइने गरेको आरोप छ ।कतिपय अवस्थामा महिला, वृद्ध र बालबालिकासमेत प्रयोग हुने गरेको स्थानीयले बताएका छन् ।

“एकैचोटि ठूलो सामान ल्याउँदा समातिने डर हुन्छ,” एक स्थानीयले भने, “त्यसैले अहिले सयौं साना खेपमा सामान ल्याइन्छ ।”

राजनीतिक संरक्षणको आशंका

सीमावर्ती क्षेत्रमा लामो समयदेखि तस्करी भइरहँदा स्थानीय तहदेखि राजनीतिक वृत्तसम्म प्रश्न उठ्न थालेको छ ।कतिपय स्थानीयले तस्कर समूहलाई राजनीतिक संरक्षण प्राप्त भएको आरोप समेत लगाएका छन् । चुनावको समयमा आर्थिक सहयोग गर्ने, स्थानीय प्रभावशाली व्यक्तिसँग सम्बन्ध बनाउने र आवश्यक पर्दा दबाब प्रयोग गर्ने शैलीले तस्करी मौलाएको दाबी गरिएको छ ।यद्यपि यसबारे कुनै आधिकारिक पुष्टि भएको छैन ।तर स्थानीयवासी भन्छन्, “यदि संरक्षण नहुने हो भने यति खुला रूपमा तस्करी सम्भव हुँदैन ।”

तस्करी बढेसँगै सीमावर्ती क्षेत्रका सर्वसाधारण पनि असुरक्षित महसुस गर्न थालेका छन् ।स्थानीयका अनुसार रातिको समयमा अपरिचित समूहहरूको आवतजावत बढ्ने, मोटरसाइकलको तीव्र चहलपहल हुने तथा कहिलेकाहीँ समूहबीच विवादसमेत हुने गरेको छ ।कतिपय अभिभावकले युवाहरू सजिलै कमाइ हुने लोभमा तस्करीमा आकर्षित भइरहेको गुनासो गरेका छन् ।“एक रात सामान बोकेकै भरमा हजारौं पाइन्छ,” एक अभिभावकले भने, “त्यसैले बेरोजगार युवाहरू गलत बाटोमा गइरहेका छन् ।”

राज्यका लागि चुनौती

महोत्तरीको सम्सी र आसपासका नाकामा भइरहेको भनिएको तस्करी अब सामान्य सीमा समस्या मात्र नभई राज्यको आर्थिक सुरक्षा र सुशासनसँग जोडिएको विषय बन्दै गएको छ ।यदि दैनिक लाखौं रुपैयाँ बराबरको सामान बिना भन्सार नेपाल भित्रिरहेको छ भने त्यसले राज्यको राजश्व प्रणालीमाथि सीधा प्रहार गरिरहेको छ ।साथै, यस्ता गतिविधिले संगठित अपराध, अवैध आर्थिक सञ्जाल र भ्रष्टाचारलाई समेत बढावा दिने जोखिम रहने सुरक्षा विश्लेषकहरू बताउँछन् ।

स्थानीयवासी अहिले प्रभावकारी निगरानी, निष्पक्ष छानबिन र तस्करी नियन्त्रणका लागि ठोस कदमको माग गरिरहेका छन् ।“सीमामा कहिले काँही फोटो खिचेर मात्रै हुँदैन,” एक स्थानीयले भने, “वास्तवमै तस्करी रोक्ने हो भने सेटिङ तोड्नुपर्छ ।”तर प्रश्न अझै उस्तै छ — सम्सी र आसपासका नाकामा चलिरहेको भनिएको यो तस्करी सञ्जालमाथि राज्यले साँच्चिकै कठोर कदम चाल्छ कि फेरि केही दिनको चर्चा पछि सबै कुरा सामसुम हुन्छ ?