विशेष अधिवेशनदेखि गगन थापासम्मः, ‘कथित बुद्धिजीवी’को दोहोरो मापदण्ड र नेपाली कांग्रेस भित्रको नेतृत्व संघर्ष

सुशीला घिमिरे
नेपालको सबैभन्दा पुरानो लोकतान्त्रिक राजनीतिक शक्तिका रूपमा स्थापित नेपाली कांग्रेस भित्र अहिले देखिएको वैचारिक, संगठनात्मक र नेतृत्वगत बहस नयाँ होइन। इतिहासले प्रमाणित गर्छ—यो पार्टीभित्र बहस, मतभेद र प्रतिस्पर्धा सधैं रहँदै आएको छ। तर पछिल्ला दिनहरूमा देखिएको एक प्रवृत्ति भने गम्भीर प्रश्न उठाउने खालको छ। त्यो हो—कांग्रेसकै नाममा वर्षौंदेखि फाइदा लिँदै आएका, अवसर अनुसार धार बदल्ने, र आफू अनुकूल वातावरण नबन्दा ‘विशेष अधिवेशन’को विरोध गर्दै नयाँ पुस्ताको नेतृत्वमाथि दुष्प्रचार गर्ने कथित ‘कांग्रेस बुद्धिजीवी’हरूको दोहोरो चरित्र।
विशेष अधिवेशनको माग आफैंमा अलोकतान्त्रिक होइन। पार्टीभित्र नीति, नेतृत्व र कार्यदिशा स्पष्ट पार्न, संगठनात्मक जडता तोड्न र कार्यकर्ताको मनोबल उकास्न विशेष अधिवेशन उपयोगी हुन सक्छ। तर जब यही प्रक्रियालाई स्वार्थअनुसार समर्थन वा विरोध गरिन्छ, तब त्यो वैचारिक होइन—अवसरवादी राजनीति बन्छ। अहिले केही समूहले विशेष अधिवेशनको विरोध गर्दै, नयाँ पुस्ताका प्रभावशाली नेतामाथि अनर्गल आरोप लगाउँदै, पार्टीभित्र भ्रम सिर्जना गर्न खोजिरहेको देखिन्छ। विशेष गरी महामन्त्री गगन थापा विरुद्ध केन्द्रित टिप्पणी र अभियान यसै प्रवृत्तिको उदाहरण हो।
कांग्रेसको इतिहासमा ‘आन्तरिक लोकतन्त्र’ सधैं बलियो नाराका रूपमा प्रयोग हुँदै आएको छ। तर व्यवहारमा हेर्दा, आन्तरिक लोकतन्त्रलाई आफ्नो पक्षमा परिणाम आउँदा मात्र ‘सिद्धान्त’ मान्ने, अन्यथा ‘अनुशासन’को नाममा दबाउने प्रवृत्ति देखिँदै आएको छ। विगतमा नेतृत्वसँग निकटता राखेर लाभ लिएका केही व्यक्तिहरू अहिले आफू उपेक्षित भएको महसुस गर्नासाथ नेतृत्वविरुद्ध ‘बौद्धिक’ आक्रमणमा उत्रिएका छन्।
यस्ता व्यक्तिहरूले सार्वजनिक बहसमा आफूलाई निष्पक्ष विश्लेषकको रूपमा प्रस्तुत गरे पनि, उनीहरूको विगत, पद–लाभ, नियुक्ति र अवसरहरूको सूची हेर्दा उनीहरू कति ‘स्वतन्त्र’ छन् भन्ने प्रश्न उठ्छ। जब पार्टीको संरचनाले नयाँ पुस्तालाई अगाडि बढाउने संकेत दिन्छ, तब पुरानो शक्ति–समूह असहज हुनु स्वाभाविक हो। तर असहजतालाई वैचारिक बहसमा रूपान्तरण गर्नुको सट्टा व्यक्तिमाथि केन्द्रित दुष्प्रचार गर्नु लोकतान्त्रिक संस्कार होइन।
गगन थापा पार्टीभित्र नयाँ पुस्ताको प्रतिनिधि अनुहारका रूपमा स्थापित भएका छन्। संगठन सुदृढीकरण, पारदर्शिता, नीति–आधारित राजनीति र युवा सहभागिताको पक्षमा खुलेर बोल्ने नेताका रूपमा उनी चिनिन्छन्। स्वाभाविक रूपमा, यस्तो आवाजले जड संरचनामा हलचल ल्याउँछ।आलोचना लोकतन्त्रको प्राण हो। तर आलोचना र दुष्प्रचारबीचको सीमारेखा स्पष्ट हुनुपर्छ। यदि कसैले गगन थापाको नीति, रणनीति वा प्रस्तावित संरचनागत सुधारमाथि तथ्य र तर्कसहित प्रश्न उठाउँछ भने त्यो स्वागतयोग्य हो। तर जब आलोचना व्यक्तित्व–हत्या, अफवाह, चरित्र–चित्रण र सामाजिक सञ्जालमार्फत संगठित प्रहारमा बदलिन्छ, तब त्यो स्वस्थ राजनीतिक अभ्यास रहँदैन।
पछिल्ला दिनहरूमा देखिएको ट्रेन्ड के छ भने—विशेष अधिवेशनको सन्दर्भमा उठेका बहसलाई मोडेर गगन थापालाई ‘अधैर्य’, ‘महत्त्वाकांक्षी’ वा ‘पार्टी विभाजनकारी’को रूपमा चित्रित गर्न खोजिएको छ। तर के विशेष अधिवेशनको माग गर्ने सबै विभाजनकारी हुन्? वा संगठनात्मक पुनर्संरचनाको कुरा उठाउने सबै अस्थिरताका कारक हुन्? यस्ता प्रश्नमा गहिरो बहस आवश्यक छ।
विशेष अधिवेशन कुनै पनि लोकतान्त्रिक पार्टीको संवैधानिक अधिकारभित्र पर्ने प्रक्रिया हो। पार्टीको विधानले नै निश्चित शर्त पूरा भएमा विशेष अधिवेशन आह्वान गर्न सकिने व्यवस्था गरेको हुन्छ। त्यसैले विशेष अधिवेशनको मागलाई सिधै ‘विद्रोह’ वा ‘अराजकता’को संज्ञा दिनु लोकतान्त्रिक चेतनासँग मेल खाँदैन।तर यहाँ प्रश्न उठ्छ—किन केही कथित बुद्धिजीवीहरू, जसले विगतमा यस्तै प्रक्रियालाई समर्थन गरेका थिए, अहिले त्यसैलाई अस्वीकार गर्दै छन्? के उनीहरूको असहमति प्रक्रियासँग हो, कि प्रक्रियाबाट उत्पन्न हुनसक्ने नेतृत्व–परिवर्तनसँग?राजनीतिमा निरन्तरता र परिवर्तन दुवै आवश्यक हुन्छ। निरन्तरताले स्थायित्व दिन्छ, परिवर्तनले ऊर्जा। कांग्रेस जस्तो ऐतिहासिक पार्टीले यदि समयअनुकूल रूपान्तरण गर्न सकेन भने, जनताको अपेक्षासँग दूरी बढ्न सक्छ। त्यसैले विशेष अधिवेशनको बहसलाई व्यक्तिविशेषको समर्थन वा विरोधमा सीमित गर्नुको सट्टा, संगठनात्मक सुधारको दृष्टिले हेर्नु जरुरी छ।
‘कांग्रेस बुद्धिजीवी’को भूमिकाः मार्गदर्शक कि शक्ति–समूहको प्रवक्ता?
कुनै पनि दलमा बौद्धिक वर्गको भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ। उनीहरूले नीति निर्माणमा योगदान दिनुपर्छ, आलोचनात्मक विवेक प्रस्तुत गर्नुपर्छ र पार्टीलाई वैचारिक रूपमा स्पष्ट दिशा दिनुपर्छ। तर जब बौद्धिक वर्ग नै शक्ति–समूहको प्रवक्ता जस्तो देखिन थाल्छ, तब विश्वसनीयता खस्कन्छ।आज देखिएको समस्या यही हो। केही व्यक्तिहरूले आफूलाई ‘कांग्रेसको वैचारिक पहरेदार’को रूपमा प्रस्तुत गरे पनि, उनीहरूको वक्तव्य समयअनुसार बदलिन्छ। नेतृत्वसँग निकट हुँदा प्रशंसा, टाढा हुँदा कठोर आलोचना—यो प्रवृत्ति वैचारिक होइन, परिस्थितिजन्य हो।यस्ता प्रवृत्तिले पार्टीभित्र स्वस्थ बहसको वातावरण बिगार्छ। नयाँ पुस्ताका कार्यकर्तामा निराशा पैदा गर्छ र संगठनलाई आन्तरिक रूपमा कमजोर बनाउँछ। दीर्घकालमा यसले पार्टीको जनाधारमा समेत असर पार्न सक्छ।
कांग्रेसको भविष्य नयाँ पुस्तासँग जोडिएको छ। युवा नेताहरूले नीति, प्रविधि, पारदर्शिता र उत्तरदायित्वको कुरा उठाउँदा पुरानो संरचनाले आफूलाई चुनौती महसुस गर्नु स्वाभाविक हो। तर चुनौतीलाई अवसरका रूपमा लिनुको सट्टा खतरा ठान्नु रणनीतिक भूल हुन सक्छ।गगन थापाको सक्रियता, सार्वजनिक अभिव्यक्ति र संगठनात्मक सुधारको एजेन्डाले पार्टीभित्र ऊर्जा थपेको छ। यसलाई व्यक्तिगत महत्वाकांक्षाको रूपमा मात्र व्याख्या गर्नु संकीर्ण दृष्टिकोण हो। कुनै पनि राजनीतिक दलमा नेतृत्वको आकांक्षा स्वाभाविक हुन्छ; प्रश्न त्यो आकांक्षा विधिसम्मत छ कि छैन भन्ने हो।यदि विशेष अधिवेशन वा नेतृत्व–परिवर्तनको माग विधानसम्मत प्रक्रियाबाट उठ्छ भने त्यसलाई लोकतान्त्रिक प्रतिस्पर्धाका रूपमा लिनुपर्छ। प्रतिस्पर्धा नै लोकतन्त्रको सौन्दर्य हो।आज कांग्रेसभित्र देखिएको विवाद मूलतः दिशाको बहस हो—पार्टी कसरी अगाडि बढ्ने? संगठनात्मक जडता तोड्ने कि यथास्थिति कायम राख्ने? युवा ऊर्जा समेट्ने कि परम्परागत संरचनामै सीमित रहने?कथित बुद्धिजीवीहरूले यदि साँच्चिकै पार्टीको हित चाहन्छन् भने, उनीहरूले व्यक्तिमाथि प्रहार होइन, नीतिमाथि बहस गर्नुपर्छ। विशेष अधिवेशनको विरोध गर्ने हो भने स्पष्ट तर्कसहित गर्नुपर्छ—किन अहिले आवश्यक छैन? यसको विकल्प के हो? संगठन सुधार कसरी हुन्छ?त्यस्तै, गगन थापामाथि असहमति छ भने, उनका प्रस्ताव, कार्यशैली र रणनीतिमाथि तथ्यगत बहस गरिनुपर्छ। व्यक्तित्व–हत्या र अफवाहले न पार्टी बलियो हुन्छ, न लोकतन्त्र।
नेपाली कांग्रेस जस्तो ऐतिहासिक दलको भविष्य आन्तरिक लोकतन्त्र, पारदर्शिता र वैचारिक स्पष्टतामा निर्भर छ। र त्यो स्पष्टता तब मात्र सम्भव हुन्छ, जब बहस इमानदार हुन्छ—स्वार्थभन्दा सिद्धान्त माथि राखिन्छ, र व्यक्तिगत असन्तोषलाई वैचारिक आवरणमा ढाक्ने प्रयास बन्द हुन्छ।अन्ततः, विशेष अधिवेशनको बहस होस् वा नेतृत्वको प्रश्न—निर्णायक शक्ति कार्यकर्ता र विधिसम्मत प्रक्रिया नै हुन्। व्यक्तिमाथि केन्द्रित दुष्प्रचारले क्षणिक हलचल त ल्याउन सक्छ, तर दीर्घकालीन रूपमा संगठनलाई कमजोर बनाउँछ। त्यसैले आजको आवश्यकता हो—संयमित, तथ्यमा आधारित र दिशामुखी बहस; न कि अवसरवादी आक्रोश।