जेनजी आन्दोलन, सुशासन र राजनीतिक परिवर्तन

सुशीला घिमिरे
जेनजी आन्दोलनको प्रमुख माग भ्रष्टाचारमुक्त देश र सुशासनयुक्त समाज हो। यही मूल नारालाई बोकेर भदौ २३ र २४ गते देशैभर भएका आन्दोलनहरूले नेपाली राजनीतिमा गहिरो तरंग सिर्जना गरे। ती आन्दोलनहरू केवल सडक प्रदर्शनमा सीमित रहेनन्, बरु सत्ता संरचनामा समेत परिवर्तन ल्याउने खालका भए। लामो समयदेखि राजनीतिक अस्थिरता, भ्रष्टाचार, दण्डहीनता र कमजोर शासन प्रणालीबाट आजित नेपाली जनताले पहिलो पटक संगठित रूपमा ‘सुशासन’लाई केन्द्रीय मुद्दा बनाएर आवाज उठाए, जसको अगुवाइ नयाँ पुस्ता—जेनजी—ले ग¥यो।
जेनजी अर्थात् सन् १९९७ पछि जन्मिएको पुस्ता प्रविधि, सूचनाको सहज पहुँच र विश्वव्यापी चेतनासँग हुर्किएको पुस्ता हो। यो पुस्ता परम्परागत राजनीतिक भाष्यभन्दा फरक ढंगले सोच्दछ। उनीहरू भावनात्मक नाराभन्दा तथ्य, जवाफदेहिता र परिणाम खोज्छन्। यही कारण जेनजी आन्दोलनको मुख्य माग कुनै पार्टी, नेता वा विचारधाराको पक्ष वा विपक्षमा नभई भ्रष्टाचारमुक्त राज्य व्यवस्था र प्रभावकारी सुशासन थियो।
नेपालमा दशकौँदेखि भ्रष्टाचार र कुशासनलाई ‘सिस्टमको समस्या’ भन्दै सामान्यीकरण गरिँदै आएको छ। ठूला काण्डहरू सार्वजनिक हुँदा पनि दोषीहरू कानुनी कठघरामा उभिनु त परै जाओस्, उल्टै राजनीतिक संरक्षण पाउँदै आएका उदाहरण प्रशस्तै छन्। सार्वजनिक सेवा प्रवाह ढिलो, महँगो र झन्झटिलो हुँदै गएको छ। शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र न्याय प्रणालीमा सर्वसाधारणको पहुँच कमजोर बन्दै गएको छ। यही निराशाको पृष्ठभूमिमा जेनजी आन्दोलन जन्मिएको हो।
भदौ २३ र २४ गतेको आन्दोलन आकस्मिक नभई लामो समयदेखि सामाजिक सञ्जाल, कलेज–विश्वविद्यालय, श्रमिक क्षेत्र र प्रवासी नेपाली समुदायमा चलिरहेको असन्तुष्टिको विस्फोट थियो। फेसबुक, टिकटक, एक्स (ट्विटर) जस्ता प्लेटफर्ममार्फत संगठित भएको यो आन्दोलनले परम्परागत राजनीतिक संगठनभन्दा छिटो र प्रभावकारी रूपमा जनसमर्थन जुटायो।
सत्ता परिवर्तन हुनुको मूल कारण आन्दोलनको व्यापकता र नैतिक दबाब थियो। आन्दोलन शान्तिपूर्ण, अनुशासित र स्पष्ट मागसहित अघि बढ्यो। “भ्रष्टाचार बन्द गर”, “कर तिरेको हिसाब दे”, “सेवामा ढिलासुस्ती बन्द गर” जस्ता नाराले आम नागरिकको भावना प्रतिनिधित्व ग¥यो। सुरक्षा निकाय, कर्मचारीतन्त्र र मध्यम वर्गसमेत आन्दोलनप्रति सहानुभूतिशील देखिन थालेपछि सत्तामा रहेका शक्तिहरू कमजोर बने। अन्ततः सरकार जनदबाब थेग्न नसकी सत्ता परिवर्तनको अवस्था आयो।
यो घटनाले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दियो—अब सत्ता केवल संसदको अंकगणितले मात्र टिक्दैन, जनविश्वास आवश्यक हुन्छ।जेनजी आन्दोलनपछि राजनीतिक नेताहरूको भाषण र सार्वजनिक अभिव्यक्तिमा ‘सुशासन’ शब्दको प्रयोग अचानक बढेको देखिन्छ। पहिले चुनावी घोषणापत्रमा सीमित रहने सुशासन अहिले हरेक कार्यक्रममा दोहोरिन थालेको छ। प्रधानमन्त्रीदेखि स्थानीय तहका प्रतिनिधिसम्म सुशासन, पारदर्शिता र जवाफदेहिताको कुरा गर्न थालेका छन्।तर यहाँ प्रश्न उठ्छ—के यो भाष्य वास्तविक प्रतिबद्धता हो कि केवल जनआक्रोश शान्त पार्ने रणनीति?
इतिहास हेर्दा नेपाली राजनीतिमा लोकप्रिय शब्दहरू छिट्टै खपत हुने गरेका छन्। लोकतन्त्र, गणतन्त्र, समृद्धि जस्ता शब्दहरू जस्तै सुशासन पनि केवल भाषणमा सीमित हुने खतरा कायमै छ। त्यसैले जेनजी आन्दोलनको सफलता केवल सत्ता परिवर्तनमा होइन, भाष्यलाई व्यवहारमा उतार्न सकिने वा नसकिनेमा निर्भर गर्दछ।
सबैभन्दा सकारात्मक पक्ष भनेको जनस्तरमा आएको चेतनाको वृद्धि हो। अहिले आम नागरिकले नेता र कर्मचारीसँग प्रश्न गर्न थालेका छन्—बजेट कहाँ खर्च भयो? यो योजना किन अलपत्र प¥यो? सेवा लिन किन घुस दिनुप¥यो? यस्ता प्रश्नहरू पहिले निजी गुनासोमा सीमित हुन्थे, अहिले सार्वजनिक बहस बन्न थालेका छन्। स्थानीय तहमा सूचना माग्ने, सार्वजनिक सुनुवाइमा सहभागी हुने र सामाजिक सञ्जालमार्फत निगरानी गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ। यो सुशासनका लागि अत्यन्तै आवश्यक आधार हो, किनकि सुशासन केवल सरकारको प्रयासले होइन, सचेत नागरिकको दबाबले सम्भव हुन्छ।
सुशासन भनेको केवल भ्रष्टाचार नहुनु मात्र होइन। यो निर्णय प्रक्रियामा पारदर्शिता, कानुनको शासन, समानता, सहभागिता र प्रभावकारी सेवा प्रवाहको समष्टि हो। नेपालजस्तो मुलुकमा सुशासनको चुनौती बहुआयामिक छ।पहिलो, राजनीतिक इच्छाशक्ति। नेताहरूले आफ्नै दलभित्रका भ्रष्ट व्यक्तिलाई कारबाही गर्न सक्नुपर्छ।दोस्रो, कर्मचारीतन्त्र सुधार। दक्षता, इमानदारी र प्रविधिमैत्री सेवा प्रणाली बिना सुशासन सम्भव छैन।तेस्रो, न्याय प्रणाली। ढिलो न्याय भनेको अन्याय हो। न्याय छिटो र निष्पक्ष नहुँदासम्म भ्रष्टाचार मौलाउँछ।चौथो, नागरिक सहभागिता। नागरिक मौन भएमा कुनै पनि प्रणाली बिग्रन सक्छ।
जेनजी आन्दोलन कुनै एकपटकको घटना मात्र होइन, यो दीर्घकालीन राजनीतिक चेतनाको सुरुआत हो। यो पुस्ताले मतदानमा सक्रिय सहभागिता जनाउने, नीति निर्माणमा चासो राख्ने र गलत कामको प्रतिवाद गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ। केवल सडक आन्दोलनभन्दा संस्थागत निगरानी, अनुसन्धान पत्रकारिता र नागरिक अभियानमा जेनजीको भूमिका अझ महत्वपूर्ण हुनेछ।यदि जेनजी आन्दोलन पार्टी राजनीतिमा प्रवेश गर्छ भने पनि पुरानै रोग नदोहोरियोस् भन्ने चुनौती ठूलो छ। मूल्य, सिद्धान्त र पारदर्शितालाई कायम राख्न सकिए मात्र यो पुस्ताले साँच्चिकै परिवर्तन ल्याउन सक्छ।
जेनजी आन्दोलनले नेपालमा सुशासनलाई केन्द्रीय राजनीतिक मुद्दाको रूपमा स्थापित गरेको छ। भदौ २३ र २४ गतेको आन्दोलनले देखायो कि जनशक्ति संगठित र सचेत भए सत्ता परिवर्तनसम्म सम्भव हुन्छ। तर वास्तविक परीक्षा अब सुरु भएको छ।सुशासनको माग केवल नारामा सीमित भयो भने यो आन्दोलन पनि इतिहासको एउटा अध्याय मात्र बन्नेछ। तर नागरिक चेतना, निरन्तर दबाब र संस्थागत सुधारसँग जोडिन सकेमा जेनजी आन्दोलन नेपाली राजनीतिमा नयाँ युगको सुरुआत बन्न सक्छ। भ्रष्टाचारमुक्त देश र सुशासनयुक्त समाज अब सपना होइन, सम्भावना बनेको छ—यसलाई यथार्थ बनाउने जिम्मेवारी सरकार, नेता र नागरिक सबैको साझा हो।