हिरो खोज्ने राजनीति : संस्थाहरू भत्किँदै गर्दा देश ताली बजाइरहेको छ

अहिलेको नेपाली राजनीति एउटा खतरनाक मोडमा पुगेको छ। यो मोड न त संविधान संशोधनको हो, न त शासन प्रणाली परिवर्तनको। यो मोड हो—हिरो खोज्ने राजनीतिक उन्मादको। यहाँ अब विचार होइन, नीति होइन, संस्था होइन—व्यक्ति नै सबैथोक बनाइँदैछ। राजनीति भनेको संस्थागत अभ्यास हो भन्ने आधारभूत सत्यलाई बिर्सेर देशलाई व्यक्तिको काँधमा हाल्ने प्रयास भइरहेको छ। यही प्रयास नै आजको सबैभन्दा ठूलो दुर्घटनाको बीउ हो।

राजनीति हिरोइजम होइन। राजनीति स्टेज शो होइन। राजनीति फेसबुक लाइभ र टिकटक क्लिपको प्रतिस्पर्धा पनि होइन। तर आजको यथार्थ यही बनेको छ। “को कति भाइरल भयो?”, “कसको भाषण कति सेयर भयो?”, “कसले धेरै लाइक पायो?”—यी सूचकहरू अब राजनीतिक सफलताको मापन बनेका छन्। यहीँबाट संस्थाहरू ध्वस्त पार्ने यात्रा सुरु भएको छ।

इतिहासले बारम्बार चेतावनी दिएको छ—व्यक्ति केन्द्रित राजनीति सधैं दुर्घटनामा टुंगिन्छ। चाहे त्यो ल्याटिन अमेरिका होस्, अफ्रिका होस् वा दक्षिण एसिया। जब व्यक्ति संस्था भन्दा माथि राखिन्छ, तब कानून कमजोर हुन्छ, पद्धति खल्बलिन्छ र अन्ततः देश अस्थिर बन्छ।

नेपालमा आज त्यही गल्ती दोहोरिँदैछ। यहाँ प्रश्न नीति र प्रणालीको होइन, व्यक्तिको “करिश्मा”को बनाइएको छ। “उहाँ आएपछि सबै ठीक हुन्छ”, “उहाँ बाहेक अरू सबै फेल हुन्”—यस्ता नारा सुन्दा भावनात्मक रूपमा रमाइलो लाग्न सक्छ, तर राज्य सञ्चालन भावनाले हुँदैन। राज्य सञ्चालन संस्थागत सन्तुलन, चेक एन्ड ब्यालेन्स र दीर्घकालीन पद्धतिले हुन्छ।व्यक्तिलाई हिरो बनाउनु भनेको उसलाई आलोचनामाथि राख्नु हो। जब आलोचना बन्द हुन्छ, तब सत्ता निरंकुश बन्छ। यही कारणले व्यक्तिवादी राजनीति अन्ततः लोकतन्त्रकै शत्रु बन्छ।

संस्था कमजोर भयो भने राम्रो व्यक्ति आए पनि केही गर्न सक्दैन। तर संस्था बलियो भयो भने कमजोर व्यक्ति आए पनि देश चलिरहन्छ। यही नै लोकतन्त्रको आत्मा हो।आज नेपालमा संसद, न्यायालय, प्रशासन, निर्वाचन आयोग, विश्वविद्यालय, सञ्चारमाध्यम—सबै संस्थाहरू कुनै न कुनै रूपमा व्यक्तिको छायाँमा परेका छन्। निर्णय प्रक्रिया पद्धतिबाट होइन, “कसले भनेको?” भन्ने आधारमा चल्न थालेको छ।

राजनीतिक दलहरू पनि अब संस्था होइनन्, नेताका निजी कम्पनी जस्ता बनेका छन्। नीति निर्माण होइन, छवि निर्माण प्राथमिकता बनेको छ। पार्टी बैठकभन्दा फेसबुक स्टाटस प्रभावशाली बनेको छ। यही हो संस्थागत क्षय।

नेपाल कुनै टापु देश होइन। हामी भारत र चीन जस्ता दुई महाशक्तिबीच छौँ। अमेरिका, युरोपेली युनियन, क्षेत्रीय शक्ति सबैको चासो यहाँ छ। यस्तो संवेदनशील भौगोलिक अवस्थामा राजनीति चलाउँदा भावनाभन्दा विवेक, नाराभन्दा रणनीति चाहिन्छ।तर यहाँ जिओ–पोलिटिक्सलाई गम्भीरतापूर्वक बुझ्ने प्रयास नै देखिँदैन। विदेश नीति पनि व्यक्तिको लोकप्रियता बढाउने उपकरण बनेको छ। कहिले भारत विरोधी नारा लगाएर ताली बटुलिन्छ, कहिले चीनप्रति अतिरञ्जित प्रशंसा गरेर अर्को भीड खुशी पारिन्छ। अमेरिका कहिले खलनायक, कहिले उद्धारकर्ता बनाइन्छ—सबै कुरा परिस्थिति र लाइकको गणनामा आधारित छन्।यस्तो असन्तुलित विदेश नीति देशका लागि आत्मघाती हुन्छ। भारत, चीन र अमेरिका जस्ता शक्तिहरूलाई व्यालेन्समा राख्न सक्ने संस्थागत कूटनीति चाहिन्छ, न कि भीडलाई उक्साउने भाषण।

आज राजनीति डिजिटल प्लेटफर्मको बन्दी बनेको छ। एल्गोरिदमले तय गर्छ—कुन नेता चर्चामा आउने, कुन मुद्दा हराउने। गम्भीर नीति बहसभन्दा भावनात्मक उत्तेजना बढी बिक्री हुन्छ। त्यसैले शान्त, दीर्घकालीन कुरा ओझेलमा पर्छन्, र चर्का, आक्रामक अभिव्यक्ति भाइरल हुन्छन्।

यही डिजिटल हल्लालाई राजनीतिक शक्ति ठान्नु नै आजको भ्रम हो। राज्य चलाउने कुरा “ट्रेन्डिङ” जस्तो अस्थायी हुँदैन। देश चलाउने कुरा दशकौंसम्म असर गर्ने निर्णय हो। तर यहाँ त एक रातमा भाइरल र अर्को रातमा विस्मृत हुने शैलीमा राजनीति चलाइएको छ।

नेपाललाई अब हिरो चाहिएको छैन। नेपाललाई चाहिएको छ पद्धति । व्यक्ति बदलिन्छन्, भावना बदलिन्छन्, तर पद्धति टिक्नुपर्छ।पद्धति बसाल्नु भनेको , कानून सबैका लागि बराबर हुनु , संस्था व्यक्तिभन्दा माथि हुनु , नीति निर्माण सामूहिक र पारदर्शी हुनु र सत्ता परिवर्तनले राज्यको दिशा नबदल्नु हो।यी सबै कुरा हिरोइजमसँग ठोक्किन्छन्, त्यसैले हिरोइजम लोकप्रिय हुन्छ, पद्धति होइन।तर दीर्घकालमा देश बचाउने भनेकै पद्धति हो।

आज देश एउटा भीडजस्तो बन्दैछ—जो जोसिलो भाषणमा ताली बजाउँछ, तर परिणाम के हुन्छ भन्ने सोच्दैन। राजनीति र देश चलाउने कुरा कुनै कन्सर्ट होइन। यो लाइक, सेयर र भ्युको खेल होइन।व्यक्तिलाई हिरो बनाउने उन्मादबाट बाहिर ननिस्किएसम्म, संस्थाहरू बलियो बनाउने अभियान नचलेसम्म, र जिओ–पोलिटिक्सलाई गम्भीरतापूर्वक नबुझेसम्म—नेपाल दुर्घटनाबाट जोगिन सक्दैन।

अब प्रश्न यो होइन कि को हिरो हो।प्रश्न यो हो कि कुन पद्धतिले देश चल्छ। यदि यो प्रश्नलाई नजरअन्दाज गरिरह्यौं भने, आज हिरो बनाएर ताली बजाइरहेको भीड भोलि दुर्घटनाको भग्नावशेषमा उभिएर “गल्ती कहाँ भयो?” भनेर सोधिरहनेछ।