बिश्व प्रकाश शर्माको उम्मेदवार नबन्ने निर्णय:  नेपाली काङ्ग्रेस र समग्र नेपाली राजनीतिमा पर्ने दबाब

बिष्णु घिमिरे

काठमाडौँ । नेपाली काङ्ग्रेसका महामन्त्री बिश्व प्रकाश शर्माले आगामी फागुन २१ गते हुने आमनिर्वाचनमा उम्मेदवार नबन्ने निर्णय गरेपछि नेपाली राजनीतिक वृत्तमा व्यापक बहस सुरु भएको छ। पटक–पटक निर्वाचन लड्ने र पदमा दोहोरिरहने प्रवृत्तिको आलोचना भइरहेका बेला पार्टीको केन्द्रीय नेतृत्वमा रहेका व्यक्तिले नै उम्मेदवार नबन्ने घोषणा गर्नु असामान्य र अर्थपूर्ण घटनाका रूपमा हेरिएको छ।

शर्मा यसअघि झापा जिल्लाबाट तीन पटक प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा उम्मेदवार बनेका थिए। तीमध्ये दुई पटक पराजित भएका शर्मा एक पटक निर्वाचित भएका थिए। आफ्नो राजनीतिक यात्राको यो पृष्ठभूमिलाई आधार मानेर उनले “पटक–पटक एउटै व्यक्ति उम्मेदवार बन्ने अभ्यास उपयुक्त नहुने” निष्कर्षसहित आगामी निर्वाचनमा नउठ्ने निर्णय गरेका हुन्।

नेपाली काङ्ग्रेसभित्र शर्माको निर्णयलाई दुई कोणबाट हेरिएको छ। एकातिर यसलाई राजनीतिक नैतिकता र आत्मसंयमको उदाहरणका रूपमा प्रशंसा गरिएको छ भने अर्कोतर्फ यसले पार्टी नेतृत्वमाथि नयाँ प्रकारको दबाब सिर्जना गरेको विश्लेषण गरिएको छ।

पार्टी स्रोतका अनुसार महामन्त्रीको यो निर्णयले आगामी निर्वाचनमा टिकट वितरण प्रक्रिया झनै संवेदनशील बनाउने देखिन्छ। लामो समयदेखि एउटै निर्वाचन क्षेत्रमा दोहोरिँदै आएका नेताहरूलाई अब ‘नैतिक प्रश्न’को सामना गर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना भएको छ।काङ्ग्रेसका एक केन्द्रीय नेताले नाम नखुलाउने सर्तमा भने, “महामन्त्री स्वयं उम्मेदवार नबन्ने निर्णय लिनु भनेको पार्टीभित्र नेतृत्व नवीकरणको बहसलाई थप बल दिनु हो। अब पुरानै शैलीमा टिकट बाँड्न सजिलो छैन।”

शर्माको निर्णयलाई पार्टीभित्रका युवा नेता र कार्यकर्ताले सकारात्मक रूपमा लिएका छन्। उनीहरूले यसलाई नयाँ पुस्तालाई अवसर दिनुपर्ने सन्देशका रूपमा व्याख्या गरेका छन्।विश्लेषकहरूका अनुसार नेपाली काङ्ग्रेस लामो समयदेखि पुस्तान्तरणको चुनौतीसँग जुध्दै आएको छ। शीर्ष तहमा रहेका धेरै नेताहरू दशकौँदेखि निर्वाचनमा दोहोरिरहँदा युवाहरू संगठनमै सीमित हुने अवस्था थियो। महामन्त्रीकै तहबाट आएको यो निर्णयले त्यो संरचना हल्लाएको उनीहरूको बुझाइ छ।

शर्मा हाल नेपाली काङ्ग्रेसको महामन्त्रीको जिम्मेवारीमा छन्। उम्मेदवार नबन्ने निर्णयसँगै उनले संगठन निर्माण, नीति निर्माण र पार्टी व्यवस्थापनमा केन्द्रित हुने संकेत दिएका छन्।राजनीतिक विश्लेषकहरू भन्छन्, नेपाली राजनीतिमा निर्वाचन जित्नेलाई मात्र ‘ठूलो नेता’ मान्ने प्रवृत्ति हाबी छ। तर यो निर्णयले संगठनमा बसेर काम गर्ने नेताको भूमिकालाई पनि उतिकै महत्वपूर्ण बनाउन दबाब सिर्जना गरेको छ।राजनीतिक विश्लेषक कृष्ण पोखरेल भन्छन्,“यो निर्णयले ‘चुनाव नलड्दा राजनीति सकिन्छ’ भन्ने मान्यतालाई चुनौती दिएको छ।”

शर्माको निर्णयले नेपाली काङ्ग्रेसमा मात्र होइन, अन्य राजनीतिक दलहरूमा पनि अप्रत्यक्ष दबाब सिर्जना गरेको देखिन्छ। नेकपा एमाले, माओवादी केन्द्रलगायत दलहरूमा पनि सीमित व्यक्तिहरू पटक–पटक उम्मेदवार बन्ने अभ्यास छ।राजनीतिक वृत्तमा अहिले प्रश्न उठ्न थालेको छ—

यदि काङ्ग्रेसका महामन्त्री उम्मेदवार नबन्न सक्छन् भने अन्य दलका शीर्ष नेताहरूले किन सधैं निर्वाचन लड्नैपर्ने ?विश्लेषकहरूका अनुसार यो बहसले अन्य दलहरूलाई पनि नेतृत्व नवीकरण र उम्मेदवार चयनबारे पुनर्विचार गर्न बाध्य बनाउन सक्छ।

नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा राजनीतिप्रति जनआक्रोश बढ्दो छ। सत्ता मोह, पदका लागि आन्तरिक संघर्ष र चुनाव केन्द्रित राजनीतिले आम नागरिक निराश बनेका छन्।यस्तो अवस्थामा उम्मेदवार नबन्ने निर्णयले राजनीतिप्रतिको नकारात्मक धारणा केही हदसम्म नरम पार्न सक्ने अपेक्षा गरिएको छ। यद्यपि, यसलाई दीर्घकालीन प्रभाव पार्ने कदम बनाउन पार्टीहरूले व्यवहारमै सुधार देखाउनुपर्ने विश्लेषकहरूको मत छ।

शर्माको निर्णयको सर्वत्र प्रशंसा मात्र भएको छैन। केही नेताहरू र टिप्पणीकारहरूले यसलाई ‘राजनीतिक जिम्मेवारीबाट पछि हट्ने’ निर्णयका रूपमा पनि व्याख्या गरेका छन्।उनीहरूको तर्क छ—जनताबाट मत माग्ने अवसर हुँदाहुँदै उम्मेदवार नबन्नु राजनीतिक उत्तरदायित्वबाट पन्छिनु पनि हुन सक्छ। यद्यपि, यो धारणा अल्पमतमा देखिन्छ।नेपालको संसदीय इतिहासमा प्रभावशाली पदमा रहेर स्वेच्छाले उम्मेदवार नबन्ने निर्णय गर्ने नेताहरू निकै कम छन्। विशेषतः पार्टीको महामन्त्रीजस्तो जिम्मेवारीमा रहेका नेताबाट आएको यो निर्णयलाई राजनीतिक संस्कृतिमा नयाँ उदाहरणका रूपमा हेरिएको छ।

अबको मुख्य प्रश्न नेपाली काङ्ग्रेसले यस निर्णयलाई कसरी संस्थागत गर्छ भन्ने हो। यदि पार्टीले यसलाई—नयाँ उम्मेदवारलाई अघि सार्ने अवसरका रूपमा , आन्तरिक लोकतन्त्र सुदृढ गर्ने आधारका रूपमा  , नेतृत्व नवीकरणको सुरुवातका रूपमा  , लियो भने यसको प्रभाव दूरगामी हुने विश्लेषकहरू बताउँछन्। तर यदि यो निर्णय व्यक्तिगत तहमा मात्र सीमित रह्यो भने, यसले ठूलो राजनीतिक रूपान्तरण ल्याउन नसक्ने चेतावनी पनि उनीहरूले दिएका छन्।

महामन्त्री बिश्व प्रकाश शर्माको आमनिर्वाचनमा उम्मेदवार नबन्ने निर्णयले नेपाली राजनीतिमा नयाँ बहस जन्माएको छ। यो निर्णयले नेपाली काङ्ग्रेस, अन्य राजनीतिक दल र समग्र राजनीतिक प्रणालीलाई आत्ममूल्यांकनको चरणमा पु¥याएको छ।अब यसको अर्थपूर्णता पार्टीहरूका आगामी निर्णय, व्यवहार र सुधारमा निर्भर गर्ने देखिन्छ। यदि व्यवहारमा परिवर्तन आयो भने यो निर्णय नेपाली राजनीतिक इतिहासमा एउटा महत्वपूर्ण मोडका रूपमा दर्ज हुन सक्छ।