मोरङको पूर्वी नाकामा ‘दिनमा कडाइ, राति तस्करी’ ?, चिनी, चल्लादेखि हार्डवेयरसम्म अवैध कारोबार

विराटनगर । सशस्त्र प्रहरी बल मोरङका प्रहरी उपरीक्षक (एसपी) गेहेन्द्र भण्डारीले तस्करीबाट भित्रिएका सामान लुकाएर राखिएका गोदाम खोज्दै छापा मार्ने र बरामद सामग्री भन्सार कार्यालयमा बुझाउने अभियानलाई तीव्रता दिएको दाबी गरिँदै आएको छ । तर जिल्लाको पूर्वी सीमावर्ती क्षेत्रमा भने तस्करी नियन्त्रण हुन नसकेको स्थानीय व्यवसायी तथा सरोकारवालाको गुनासो छ ।
विशेषगरी सोराभागस्थित सशस्त्र प्रहरी बलको गुल्मअन्तर्गत पर्ने नोचा, तारेगामा, रंगेली, सिक्टी र धनावटी आसपासका सीमावर्ती क्षेत्रमा रातको समयमा तस्करी हुने गरेको आरोप छ । यी क्षेत्रमा सशस्त्र प्रहरीका विभिन्न युनिट परिचालित छन् । सोराभागमा प्रहरी नायब उपरीक्षकको कमान्डमा गुल्म रहेको छ भने मातहतका युनिटमा प्रहरी निरीक्षकको नेतृत्वमा टोली परिचालित हुने गरेको छ ।सीमामै सुरक्षा संयन्त्रको उपस्थिति हुँदाहुँदै पनि नियमित रूपमा अवैध सामान नेपाल प्रवेश गरिरहेको हो भने प्रश्न केवल तस्करीमा संलग्न व्यक्तिमाथि मात्र उठ्दैन, सीमा निगरानीको प्रभावकारिता र सुरक्षा संयन्त्रको जिम्मेवारीमाथि समेत उठ्छ।
मोरङको पूर्वी क्षेत्रमा सबैभन्दा बढी चिनीको तस्करी हुने गरेको स्थानीय व्यवसायीको दाबी छ । भारतबाट चिनी अवैध रूपमा नेपाल ल्याएर यहाँका चिनी उद्योगका बोरामा प्याक गरी नेपालमै उत्पादित भएको जस्तो देखाउँदै बजारमा पठाउने गरिएको आरोपसमेत लाग्दै आएको छ ।यदि यस्तो अभ्यास प्रमाणित भएमा यो सामान्य सीमापार चोरी–पैठारी मात्र रहने छैन । यसले वैध रूपमा उत्पादन गर्ने नेपाली उद्योग, किसान, व्यवसायी र राज्यको राजस्व प्रणालीलाई समेत प्रत्यक्ष असर पार्न सक्छ ।
चिनीबाहेक किराना सामग्री, कुखुराका चल्ला, तयारी कुखुरा, कुखुराको काँचो मासु, हार्डवेयर सामग्री, कपडालगायतका सामान पनि सीमावर्ती क्षेत्रबाट अवैध रूपमा भित्रिने गरेको स्थानीयको दाबी छ ।स्थानीय व्यवसायीको आरोप अझ गम्भीर छ—दिउँसो सीमा क्षेत्रमा सुरक्षा कडाइ देखिए पनि रातको समयमा ठूलो परिमाणमा सामान ओसारपसार हुने गर्छ । यद्यपि सुरक्षा निकायको प्रत्यक्ष संरक्षण वा मिलेमतोमा तस्करी भइरहेको भन्ने आरोप स्वतन्त्र रूपमा पुष्टि भएको छैन । यस्तो दाबी प्रमाणित गर्न निगरानी अभिलेख, बरामद विवरण, ड्युटी परिचालन, सीसीटीभी वा अन्य प्रमाण तथा आर्थिक कारोबारको अनुसन्धान आवश्यक हुन्छ ।
पूर्वी मोरङबाट हुने भनिएको कुखुरा तथा चल्लाको तस्करीको पछिल्लो उदाहरणका रूपमा भारतबाट नेपालतर्फ ल्याइँदै गरेको ७ हजार ब्रोइलर चल्ला बरामद भएको घटना अगाडि आएको छ ।सशस्त्र प्रहरी बल, नेपाल बीओपी सिक्टीबाट खटिएको टोलीले सुनवर्षी नगरपालिका–८, हरिश्चन्द्रगढीस्थित सीमा क्षेत्रमा रातको समयमा भारतबाट नेपालतर्फ ल्याइँदै गरेको अवस्थामा चल्ला बरामद गरेको बताइएको छ । सुरक्षा टोलीलाई देखेपछि चल्ला ल्याउने व्यक्तिहरू भारततर्फ भागेको विवरण छ ।
यसअघि पनि सशस्त्र प्रहरीले बेवारिसे अवस्थामा १४० कार्टुन चल्ला बरामद गरेको थियो । यी घटनाले सीमावर्ती क्षेत्रबाट कुखुरा तथा चल्ला अवैध रूपमा भित्र्याउने प्रयास निरन्तर रहेको संकेत गर्छन् ।भारतबाट चोरबाटो हुँदै कुखुरा, चल्ला तथा कुखुराजन्य वस्तु नेपाल भित्रिने समस्या मोरङमा नयाँ भने होइन । तर पटक–पटक ठूलो परिमाणमा बरामदगी हुनु र त्यसैसँगै तस्करीको आरोप दोहोरिनुले सीमा निगरानी प्रणालीको दीर्घकालीन प्रभावकारितामाथि प्रश्न उठाएको छ ।
भारतबाट अवैध रूपमा कुखुरा तथा चल्ला भित्रिँदा त्यसको प्रत्यक्ष असर नेपाली पोल्ट्री किसान र व्यवसायीमाथि पर्ने व्यवसायीहरूको भनाइ छ ।सुनसरीका पोल्ट्री व्यवसायी रमेश थापाका अनुसार भारतबाट अवैध रूपमा तयारी कुखुरा र चल्ला भित्रिएर नेपाली बजारमा बिक्री हुँदा स्वदेशी किसानले उत्पादन लागतअनुसार मूल्य पाउन कठिन हुन्छ ।उनका अनुसार खुला सीमाको फाइदा उठाउँदै सस्तो मूल्यमा भारतीय कुखुरा तथा चल्ला नेपाल ल्याएर बिक्री गर्दा वैधानिक रूपमा व्यवसाय सञ्चालन गर्ने नेपाली किसान र व्यवसायी असमान प्रतिस्पर्धामा पर्छन् ।समस्या मूल्य प्रतिस्पर्धामा मात्र सीमित छैन । कुखुरा तथा चल्लाको अवैध आयातले रोग तथा जैविक सुरक्षासँग सम्बन्धित जोखिमसमेत निम्त्याउन सक्ने भएकाले यसको निगरानीमा सम्बन्धित पशु क्वारेन्टाइन तथा अन्य निकायको भूमिका पनि महत्वपूर्ण हुन्छ ।सीमामा सशस्त्र प्रहरी तैनाथ हुनुको मूल उद्देश्य नै सीमा सुरक्षा र अवैध गतिविधि नियन्त्रण गर्नु हो । त्यसैले कुनै निश्चित क्षेत्रमा बारम्बार तस्करीका सामान बरामद भइरहेका छन् भने त्यसलाई केवल ‘बरामदगीको सफलता’ भनेर मात्र हेर्न मिल्दैन ।
बरामद भएका सामानको परिमाण, समय, स्थान, तस्करीको बाटो, प्रयोग भएका साधन, संलग्न व्यक्तिको पहिचान र त्यसअघि–पछि भएका परिचालन गतिविधिको विश्लेषण पनि आवश्यक हुन्छ ।विशेषगरी एउटै क्षेत्रमा पटक–पटक एउटै प्रकृतिका सामान बरामद हुन्छन् भने सुरक्षा संयन्त्रले तस्करीको मार्ग पहिचान गरी नाकाबाट सामान प्रवेश हुनुअघि नै रोक्ने रणनीति बनाउनुपर्ने देखिन्छ ।एसपी भण्डारी नेतृत्वको मोरङ सशस्त्र प्रहरी प्रशासनले गोदाम खोजी गर्ने र बरामद सामान भन्सार बुझाउने अभियानलाई प्राथमिकता दिएको भए पनि सीमाबाट सामान भित्रिनै नदिने प्रभावकारी निगरानी अझ महत्वपूर्ण हुन्छ ।
स्थानीय स्तरमा सुनिने ‘लाइन चलेको’ वा ‘संरक्षणमा तस्करी भइरहेको’ जस्ता आरोपलाई प्रमाणबिना निष्कर्ष मान्न मिल्दैन । तर यस्ता आरोप निरन्तर दोहोरिन्छन् र त्यसै क्षेत्रमा ठूलो परिमाणमा तस्करीका सामान बरामद भइरहन्छन् भने सम्बन्धित निकायले त्यसलाई गम्भीर सूचनाका रूपमा लिएर अनुसन्धान गर्नुपर्ने हुन्छ ।विशेषगरी रातको समयमा हुने सीमा गतिविधि, ड्युटीमा रहेका सुरक्षाकर्मीको परिचालन विवरण, संवेदनशील नाकामा निगरानीको अवस्था तथा तस्करीमा प्रयोग हुने सम्भावित वैकल्पिक बाटोको अध्ययन गर्न आवश्यक देखिन्छ ।