बैशाख ५, २०८३ / 2026-04-18
काठमाडौँ, नेपाल – दुई वर्षअघि संखुवासभाको मकालु वरुण क्षेत्रमा भएको सिम्रिक एयरको हेलिकप्टर दुर्घटनाले नेपाली हवाई अपरेशनमा सुरक्षा चुनौतीहरूको नयाँ आयाम खोलिदिएको छ। सरकारद्वारा गठन गरिएको दुर्घटना जाँच आयोगको अन्तिम प्रतिवेदनले दुर्घटनाको मुख्य कारण पाइलटको कमजोरी र तालिम अभाव रहेको निष्कर्ष प्रस्तुत गरेको छ।उक्त दुर्घटना २०८० वैशाख २२ गते भएको थियो। प्रतिवेदन अनुसार हेलिकप्टर ९एन–एजेजेड, एएस ३५० बी थ्री ई अरुण जलविद्युत आयोजनाको सामान ढुवानी गर्दै थियो। दुर्घटनामा एक जना स्थानीय सहयोगी घटनास्थलमै मृत्यु, पाइलट गम्भीर घाइते, र अर्को यात्रु सामान्य घाइते भएका थिए।
हेलिकप्टर दुर्घटनाको विस्तृत घटनाक्रम
दुर्घटना भएको दिन हेलिकप्टरले बिहानदेखि दिनभरी १६ वटा उडान भरेको थियो। १७ औँ उडानको क्रममा, पाइलटले सामान र कर्मचारी अनलोड गर्नका लागि पूर्ण अवतरण गर्ने पर्याप्त ठाउँ नपाएको कारण बायाँ स्किड मात्र जमिनमा छुने ‘स्किड कन्ट्याक्ट पार्सियल होभर’ अपनाएका थिए।स्किड कन्ट्याक्ट पार्सियल होभरः के हो र किन जोखिमपूर्ण?‘स्किड कन्ट्याक्ट पार्सियल होभर’ भन्नाले हेलिकप्टर पूर्ण रूपमा जमिनमा अवतरण नगरी यसको एउटा वा दुवै खुट्टाको केही भाग मात्र जमिनमा छोएको अवस्था जनाउँछ। यस अवस्थामा हेलिकप्टर उडिरहेको अवस्थामा रहन्छ, तर स्थिर नभएको कारण सन्तुलन बिग्रिन सक्ने सम्भावना धेरै हुन्छ।
प्रतिवेदन अनुसार, सामान र कर्मचारी ओराल्ने क्रममा हेलिकप्टरको भार असन्तुलित भयो। पाइलटले साइक्लिक कन्ट्रोल प्रयोग गरेर हेलिकप्टरलाई बायाँ ढल्किनबाट बचाउने प्रयास गरे। तर अत्यधिक नियन्त्रण प्रयोग गर्दा हेलिकप्टर नजिकै रहेको ड्रिलिङ मेसिनको माथिल्लो भागमा रोटर ठोक्कियो। यसले हेलिकप्टर करिब आठ फिट तल खस्न र पल्टिन निम्त्यायो।
दुर्घटनामा हेलिकप्टरमा सवार स्थानीय सहयोगी घटनास्थलमै मृत्युवरण गरे। आयोगले प्रतिवेदनमा उल्लेख गरेको छ कि मृतक सहयोगीलाई हेलिकप्टर सञ्चालन सम्बन्धी कुनै तालिम वा जानकारी दिइएको थिएन। पाइलट गम्भीर घाइते भएका थिए भने अन्य एक यात्रु सामान्य घाइते भएका थिए।आयोगले स्पष्ट पारेको छ कि दुर्घटनामा कुनै प्राविधिक खराबी, उपकरण त्रुटि वा मौसमको भूमिका थिएन। यसको अर्थ यो हो कि दुर्घटना मानव त्रुटि र अपरेसन तालिम अभावको प्रत्यक्ष परिणाम भएको हो।प्रतिवेदनले स्किड कन्ट्याक्ट पार्सियल होभरका लागि कुनै लिखित मापदण्ड नहुनु र पाइलटलाई यस सम्बन्धी विशेष तालिम नदिइएको विषयलाई औँल्याएको छ। यसले यस्तो अपरेशन जोखिमपूर्ण हुने स्पष्ट संकेत दिन्छ।
पाइलटको अनुभव र गल्ती
दुर्घटनामा संलग्न पाइलटको अनुभव र निर्णय प्रक्रियाको विश्लेषण प्रतिवेदनमा समावेश गरिएको छ। पाइलटले १७ औँ उडानमा सामान र कर्मचारी ओराल्नका लागि पूर्ण अवतरणको ठाउँ नपाउँदा आंशिक अवतरण (उबचतष्ब िजयखभच) अपनाएका थिए।प्रतिवेदन अनुसार, यस्तो अवस्थामा हेलिकप्टरको भार असन्तुलन असाधारण जोखिम निम्त्याउँछ। पाइलटले साइक्लिक कन्ट्रोलको प्रयोग गरी सन्तुलन मिलाउन प्रयास गरे, तर अत्यधिक नियन्त्रण प्रयोगले हेलिकप्टरलाई अनियन्त्रित बनायो।विशेषज्ञहरूले यसलाई मानव त्रुटि, जोखिम मूल्याङ्कन अभाव, र तालिमको कमीको स्पष्ट उदाहरणको रूपमा वर्णन गरेका छन्। दुर्घटना जाँच आयोगले पाइलटको कमजोरी र तालिम अभाव प्रतिवेदनमा उल्लेख गरेको छ ।
आयोगले आगामी दिनमा हेलिकप्टर अपरेसनमा सुरक्षा सुधारका लागि महत्वपूर्ण सिफारिसहरू प्रस्तुत गरेको छ।सबै हेलिकप्टर सञ्चालकहरूले स्किड कन्ट्याक्ट पार्सियल होभर र स्लिङ अपरेसनका लागि अनिवार्य क्इए तयार पार्ने र नागरिक उड्डयन प्राधिकरणबाट स्वीकृत गराउने।स्लिङ अपरेसनको समयमा पाइलटले केवल तालिम प्राप्त कर्मचारी मात्र हेलिकप्टरमा राख्नुपर्ने।नागरिक उड्डयन प्राधिकरणले पाइलट तालिमको आवश्यकता अध्ययन गरी यस्ता विशेष अपरेशनका लागि पाठ्यक्रम र निर्देशिका तयार पार्ने।नियमित सिमुलेशन र अभ्यास आवश्यक।अपरेशन अघि अभ्यास र क्इए अनुपालन अनिवार्य।प्रतिवेदनले थप उल्लेख गरेको छ कि यस्तो तालिम नहुँदा भविष्यमा यस्ता दुर्घटनाको जोखिम दोहोरिन सक्छ।
हेलिकप्टर अपरेशनमा जोखिम र मानव त्रुटि
विशेषगरी सामान ढुवानी, कर्मचारी ओराल्ने र उच्च जोखिमयुक्त अपरेशनहरूमा मानव त्रुटि, तालिम अभाव र क्इए नहुनु मुख्य चुनौती हुन्छ। स्किड कन्ट्याक्ट पार्सियल होभर जस्ता अपरेशनहरूमा सन्तुलन बिग्रिनु, आकस्मिक भार परिवर्तन, र नियन्त्रण अभावले अनियन्त्रित अवस्था निम्त्याउन सक्छ।विश्वव्यापी अनुभवले देखाएको छ कि अत्यधिक अपरेशन तालिम, क्इए, र नियमित अभ्यास बिना हेलिकप्टर अपरेसन जोखिमपूर्ण रहन्छ। नेपालमा यस प्रकारको तालिम र क्इए नहुँदा यस्ता दुर्घटनाको सम्भावना बढी हुन्छ।
हेलिकप्टर सुरक्षा विशेषज्ञ डॉ. राजन श्रेष्ठका अनुसार,“स्किड कन्ट्याक्ट पार्सियल होभर जस्ता अपरेशनहरू अत्यन्त जोखिमपूर्ण छन्। नेपालमा पाइलट र कर्मचारीलाई यस सम्बन्धी विशेष तालिम नदिइएकोले यस्तो दुर्घटना हुनु स्वाभाविक हो। क्इए र तालिम अनिवार्य नभएसम्म भविष्यमा यस्ता घटना रोक्न सकिँदैन।“सिम्रिक एयरका प्रवक्ताले भने,“हाम्रो प्राथमिकता सुरक्षा हो। आयोगको सिफारिस अनुसार क्इए र तालिम तुरुन्त लागू गर्नेछौँ। यसबाट भविष्यमा यस्ता दुर्घटना रोक्न सकिन्छ।“
संखुवासभा मकालु वरुणमा भएको सिम्रिक एयरको हेलिकप्टर दुर्घटनाले देखाएको छ कि मानव त्रुटि, तालिम अभाव, र लिखित मापदण्डको कमीले ठूलो दुर्घटना निम्त्याउन सक्छ। आयोगले सुझाएको क्इए र तालिम लागू गरेमा भविष्यमा यस्ता दुर्घटनालाई रोक्न सकिन्छ।यस दुर्घटनाले नेपालमा हेलिकप्टर अपरेसनको सुरक्षा सुधार, तालिम अनिवार्यता, क्इए निर्माण र जोखिम व्यवस्थापनमा महत्त्वपूर्ण चेतावनी दिएको छ।
