मिलन होस् अङ्कहरूको जस्तो

सर्यवदना घिमिरे पण्डित

शरीरको अङ्कका रहस्यका विषयमा लेख्नुअघि म एउटा कुरा प्रष्ट भन्न चाहन्छु ।

मसँग शरीर विज्ञानका विषयमा सैद्धान्तिक ज्ञान छैन । तर आफूलाई नियाल्दा

शरीरका अङ्गको अवस्थिति, यिनका काम र सञ्चालन भने अनौठो, नौलो वा रहस्यमय

लागेर लेख्दै जाँदा केही प्याराग्राफ बन्न गएका मात्र हुन् । यहाँ प्रयोग

गरेका शब्दहरूको अर्थ र तालमेल पनि विज्ञका नजरमा नमिल्न सक्छ । अनुभवका

आधारमा लेखिएको हुनाले सबैको एउटै दृष्टिकोण या मत हुन्छ भन्ने पनि

छैन । शरीरमा रहेका अङ्गका नाम र काम धेरै होलान् । नाम त भाषाका दृष्टिले

भिन्न हुन सक्छन् । तर यहाँ नेपाली भाषामा भनिने केही अङ्गलाई लिएको छु ।

एकैछिन आँखा बन्द गरेर शरीरलाई हेरौँ त । शरीरका अङ्गहरू आ–आफ्नो

काममा सबै सधैँ दत्तचित्त छन् । कतै प्रतिस्पर्धा र कतै निष्क्रियता छैन । कुनै अङ्ग

देखिने छन्, कुनै नदेखिने । कुनै लामा, कुनै छोटा, कतै रौँ भएको, कतै

खाली, कतै नङ्ग्रा त कतै दाह्रा छन् । जहाँ जत्रा र जस्ता भए पनि सबै अङ्ग एउटै

झुण्डमा बाँधिएका छन् । ब्रह्माण्डमा अनेक ग्रह, तारा, नक्षत्रको झुण्डजस्तै

। त्यसैले शरीरलाई पनि ब्रह्माण्ड भनिन्छ । ब्रह्माण्डका पिण्डहरू आ–आफ्नै

कक्षमा निरन्तर घुमिरहेजस्तै हाम्रा अङ्ग पनि सँगै हिँड्छन्, सँगै बस्छन् । कुनै

समयमा कोही अङ्ग सुत्छन्, कोही कहिल्यै विश्राम गर्दैनन् ।

यसो हेर्दा शरीर चलाउन जटिलजस्तो लाग्छ । तर यो निर्माण गर्ने

सृष्टिकर्तालाई कहिल्यै द्विविधा भएझैँ लाग्दैन । मान्छेले बनाएको

परिवार, समाज तथा संगठनमा भने अस्वस्थ, द्वेषग्राही तथा स्वार्थी प्रकृतिको

प्रतिस्पर्धा पनि देखिन्छ । यसैगरी आमाबाबुसँग छोराछोरीले र गुरुसँग शिष्यले

प्रतिस्पर्धा गर्छन् । आफ्ना सन्तान आफूभन्दा प्रतिभाशाली बनून् भन्ने

चाहना सबै आमाबाबुलाई हुन्छ । त्यस्तै गुरु पनि आफ्नो ज्ञानलाई भरपुर

मौलाउने र अझै उच्च स्थानमा पुर्याउने उत्कृष्ट शिष्य बनोस् भन्ने चाहन्छन् ।

आमाबाबु र गुरुसँग प्रतिस्पर्धा गर्नु भनेको खोलाले समुन्द्रमा नजाने अठोट

गर्नुजस्तै हो । खोला उकालो जान सक्दैन । स्थिर भएर नबहेमा अर्थात् जमेमा

दुषित बन्छ । यति भनिरहँदा आमाबाबु भन्दा छोराछोरी र गुरुभन्दा शिष्य

प्रतिभाशाली हुँदैनन् भन्न खोजिएको हैन । सन्तान वा शिष्यमा आफूमा

मौलाएको प्रतिभाले आमाबाबु अथवा गुरुलाई प्रतिस्पर्धाजस्तो नभई मनमा

गदगद र स्वसम्मान महसुस होस् भन्ने आशय मात्र हो ।

हाम्रो शरीरमा विभिन्न अङ्गहरू छरिएर बसेका भए पनि ज्ञानेन्द्रियहरू

नजिक–नजिकै छन् । ज्ञानेन्द्रियका माध्यमबाट शरीर, मन र भावनाले बाह्य

सूचनाबाट सन्देश संकलन गर्छन् । स्पर्शको ज्ञान दिने ज्ञानेन्द्रियले पूरै शरीर

ढाकेको छ । दृश्यको जिम्मा लिएको आँखा, श्रवणको ठेक्का लिएको कान र

स्वादको जिब्रोले आफूले सूचना लिए पनि एक्लै निर्णय गर्दैनन् । यही

शरीरको अभौतिक स्थानमा पाँचै इन्द्रिय बैठक बस्छन् । अनि यो सूचना यही

हो भनेर अनुभव गराउँछन् । यिनको मेल र काम देख्दा पनि अद्भुत लाग्छ ।

यसबाट व्यवहारिक जीवनमा लागु गर्ने कुरा सोचौँ त ।

सबै इन्द्रिय र कर्मेन्द्रियहरू कर्मयोगी छन् । आफूलाई के फाइदा,

के बेफाइदा त्यसको वास्ता गर्दैनन् । स्वाद आफूले लिन पाउने हैन,

तिमीलाई किन खुवाउने भनेर हातले जिब्रोलाई धम्की दिँदैन । हामीले

खाएको वस्तुबाट अर्को कुनै यन्त्रले अमृत बनाइदिएर आफूलाई तागत दिएकै

छ भन्ने कुरा हातलाई थाहा छ । आँखालाई केही देख्नको लागि कतै जान मन

लाग्दा भने गोडाले जान भने के गरिन्थ्यो होला ?

हामी यो ग¥यौँ, त्यो ग¥यौँ भन्छौँ । तर एउटा सास पनि आफ्नो चाहनाले

लिन र नलिन सक्दैनौँ । सास नफेरे प्राणी मर्छ । सुत्दा पनि मस्तिष्क चल्नै पर्छ

। एक क्षण पनि सिस्टम बन्द हुँदैन भन्ने कुरा शरीरको सिर्जनाकारलाई

ज्ञात छ । जसले प्राणी सिर्जना ग¥यो, उसैले जिम्मा लियो प्राण बचाउनको लागि

। जाग्रत र निन्द्रामा पनि मन, मस्तिष्क र शरीरको लागि ऊर्जा भरिदिने जिम्मा

सर्जकले लिएकै छ । मैले तिमीलाई बनाएँ, संचालन अब तिमी आफैँ गर

भनेको भए सकिन्थ्यो होला ? मस्त निद्रामा कुनै शक्तिले सृष्टिक्रममै आएर बलवान

बनाएर जान्छ । बिहान ब्युँझिने बित्तिकै हामीले धन्यवाद दिने, अनुभव

व्यक्त गर्ने काम गरेका छौँ ? छौँ भने ठीक छ । छैनौँ भने अब सुरु

गरौँ ।

माथि थोरै चर्चा शरीरको बाहिर देखिने वा नदेखिने अङ्गका बारेमा ग¥यौँ ।

अझै महत्वपूर्ण हाम्रा जनेन्द्रिय र यौनाङ्ग छन् । एउटा सुष्म बीज ग्रहण

गरेर, केवल नौ महिना आफूसँग राखेर पूर्ण मनुष्य बनाई धर्तीमा पठाउने

पाठेघरप्रति हामी कति सद्भावले भरिन्छौँ ? मनुष्य हुने बीज बाबु मार्फत

प्राप्त हुन्छ भने त्यसलाई संरक्षण गर्ने पाठेघर आमासँग छ । एउटा भौतिक

बीजमा अभौतिक आत्मा प्रवेश गरेर मान्छे बन्छ । पूर्ण मान्छे बनेर यस

धर्तीमा आउन प्रवेशद्वारको रूपमा रहेको यौनाङ्गले कोसँग प्रतिस्पर्धा गर्छ ?

यी अङ्गले प्रशंसा खोजेका भए कति धन्यवादले पग्लथ्यो होला ? धन्यवाद,

प्रशंसा र अनुभव त परैको कुरा, तिनको योगदानको कतै चर्चा नै छैन । आफू

यसरी गुमनाम रहे पनि, वास्तविकता बदलिएको छ र ?

त्यति मात्र हो र ? हाम्रो शरीरमा रहेको प्राण बचाउने हावा, पानी, घाम मानिस

जता गए पनि उपलब्ध छ । रगतलाई क्षणभरमा गोडाको औँलाको टुप्पो र

तालुको माथिसम्म पुर्याउनुपर्छ भन्ने थाहा छ । यसरी दौडने मार्गमा असहज

भएमा संकेत गर्छ । त्यसलाई सुधार गर्नुको साटो हामी दवाउन दवाइको प्रयोग

गर्छौँ । खानपान र व्यवहारमा सुधार भन्दा औषधीको सेवन गरिने चलन यही त

हो । यी र यस्ता उदाहरणहरू अनगिन्ति छन् ।

सबै अङ्गका काम भनेको यही शरीरभित्र रहेको प्राण बचाउने हो । प्रायः

प्राणी जन्मदा स्वस्थ हुन्छ । सानो छँदा आमाबाबुले र ठूलो भएपछि स्वयंले

स्वास्थ्य बारे जानकारी लिइरहेको हुन्छ । तर पनि शरीरको हित र अहित जानेर पनि

वेवास्ता गर्दै जान्छ । मान्छे आफ्नै असजगताले अस्वस्थ बन्दै जान्छ । जति

मात्रामा, जतिखेरकै बेला मुखबाट पेटमा पठाए पनि शरीरको तन्त्र अर्थात् पद्वतिले

अमृत बनाउन खोजेकै हुन्छ । शरीरका लागि अनावश्यक कुरा हटाउन तथा हितकारी

तत्वलाई ठाउँ खाली गरिदिन खटेकै छन् अङ्गहरू ।

आफूलाई आफ्नो माया लाग्छ, स्वस्थ रहन मन छ भने खानपान, आचार, विचार र

व्यवहारमा सुधार गरौँ । दैनिक योग, ध्यान, व्यायाम, प्राणायाम गरौँ ।

आफूलाई र अरूलाई सृष्टि गर्ने सर्जक एउटै हो भन्ने सम्झौँ ।

स्वेच्छाचारी हैन, संस्कारी र परोपकारी बनौँ । अहङ्कारी हैन, सदाचारी र

सकारात्मक बनौँ । सके अरूको भलो गरौँ, नसके आफ्नो पनि

कहिल्यै नभत्काओँ ।

प्रशिक्षक, जीवन विज्ञान