नेपालमा नसर्ने रोग : बढ्दो चुनौती र साझा जिम्मेवारी

डा . नितेष घिमिरे

नेपालमा स्वास्थ्य क्षेत्रमा विगत केही वर्षयता उल्लेखनीय प्रगति भए पनि नसर्ने रोग (ल्यल–ऋयmmगलष्अबदभि म्ष्कभबकभक – ल्ऋम्क) को तीव्र रूपमा बढ्दो अवस्थाले गम्भीर चुनौती सिर्जना गरेको छ। परम्परागत रूपमा संक्रामक रोगलाई प्रमुख स्वास्थ्य समस्याका रूपमा हेरिँदै आएको नेपालमा अहिले नसर्ने रोगहरू नै मृत्यु, दीर्घ रोग र आर्थिक बोझका प्रमुख कारण बन्दै गएका छन्। मुटु तथा रक्तनलीसम्बन्धी रोग, मधुमेह, क्यान्सर, दीर्घ श्वासप्रश्वास रोग, उच्च रक्तचाप तथा मानसिक स्वास्थ्य समस्या आज नेपालका हरेक वर्ग र उमेर समूहलाई असर गरिरहेका छन्।

हाल उपलब्ध तथ्यांकहरूले नेपालमा कुल मृत्युको ठूलो हिस्सा नसर्ने रोगका कारण भइरहेको देखाउँछन्। शहरी मात्र होइन, ग्रामीण क्षेत्रमा पनि यी रोगहरूको प्रभाव तीव्र रूपमा फैलिँदै गएको छ। युवा उमेरमै मधुमेह र उच्च रक्तचाप देखिनु, कामकाजी उमेरका मानिसमा मुटु रोग बढ्नु र क्यान्सरको जोखिम बढ्दै जानु गम्भीर संकेत हुन्। यसले केवल व्यक्तिगत स्वास्थ्यलाई मात्र होइन, परिवारको आर्थिक अवस्था, राष्ट्रिय उत्पादनशीलता र समग्र विकास प्रक्रियामा नकारात्मक प्रभाव पारिरहेको छ।
नसर्ने रोग बढ्नुका पछाडि बहुआयामिक कारणहरू रहेका छन्। तीमध्ये सबैभन्दा प्रमुख कारण जीवनशैलीमा आएको तीव्र परिवर्तन हो।पहिलो, असन्तुलित र अस्वस्थ खानपान। परम्परागत घरायसी खाना छोडेर प्रशोधित, प्याकेटमा बन्द, बढी नुन, चिनी र बोसोयुक्त खाना प्रयोग गर्ने प्रवृत्ति बढ्दै गएको छ।

दोस्रो, शारीरिक निष्क्रियता। आधुनिक प्रविधि र शहरी जीवनशैलीका कारण हिँडडुल र शारीरिक श्रम घट्दै गएको छ।तेस्रो, धूम्रपान र मदिरा सेवन। यस्ता पदार्थको सहज उपलब्धता र सामाजिक स्वीकार्यताले जोखिम अझ बढाएको छ।चौथो, मानसिक तनाव र अव्यवस्थित जीवन। बेरोजगारी, आर्थिक दबाब, प्रतिस्पर्धात्मक समाज र पारिवारिक समस्याले मानसिक स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पु¥याइरहेको छ।पाँचौँ, वातावरणीय प्रदूषण। वायु, पानी र ध्वनि प्रदूषणले श्वासप्रश्वास तथा अन्य दीर्घ रोग निम्त्याइरहेको छ।

नसर्ने रोग नियन्त्रणमा सरकारको भूमिका निर्णायक हुन्छ। सरकारले दीर्घकालीन राष्ट्रिय स्वास्थ्य नीति बनाई नसर्ने रोगलाई प्राथमिक स्वास्थ्य एजेन्डाका रूपमा स्थापित गर्नुपर्छ।सबै तहका स्वास्थ्य संस्थामा नसर्ने रोगको समयमै पहिचान, उपचार र परामर्श सेवा सुलभ बनाउनु आवश्यक छ। प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रमै उच्च रक्तचाप, मधुमेह जस्ता रोगको नियमित जाँच र प्रारम्भिक उपचार उपलब्ध गरिनुपर्छ।

त्यसैगरी, सुर्तीजन्य पदार्थ र मदिरामा कडा कर तथा नियन्त्रण, अस्वस्थकर खाद्य पदार्थको विज्ञापनमा रोक, पोषणयुक्त खानाको प्रवद्र्धन र शारीरिक व्यायामका लागि सार्वजनिक स्थानको विकास सरकारको दायित्व हो।विद्यालय पाठ्यक्रममा स्वास्थ्य शिक्षा समावेश गर्ने, स्वास्थ्यकर्मीको क्षमता अभिवृद्धि गर्ने र तथ्यांकमा आधारित नीति निर्माणमा जोड दिनु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।
गैरसरकारी संघसंस्थाहरूले सरकार र समुदायबीच पुलको भूमिका खेल्न सक्छन्। समुदायस्तरमा सचेतना कार्यक्रम सञ्चालन, जीवनशैली परिवर्तनका लागि व्यवहारिक तालिम, निःशुल्क स्वास्थ्य परीक्षण शिविर र परामर्श सेवा प्रदान गर्नु यिनको प्रमुख योगदान हो।ग्रामीण, पिछडिएका र जोखिममा रहेका समूहसम्म पहुँच पु¥याउन गैरसरकारी संस्थाहरू प्रभावकारी माध्यम बन्न सक्छन्। साथै, अनुसन्धान, नीति वकालत र सरकारसँग सहकार्य गरी नसर्ने रोगसम्बन्धी कार्यक्रमलाई अझ प्रभावकारी बनाउनु यिनको दायित्व हो।

नसर्ने रोगको नियन्त्रणमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण भूमिका स्वयं नागरिकको हुन्छ। स्वस्थ जीवनशैली अपनाउनु कुनै बाध्यता होइन, तर दीर्घकालीन लगानी हो।नागरिकले सन्तुलित आहार, नियमित व्यायाम, पर्याप्त आराम र तनाव व्यवस्थापनलाई दैनिक जीवनको हिस्सा बनाउनुपर्छ। धूम्रपान तथा मदिरा सेवनबाट टाढा रहनु, स्वस्थ सामाजिक व्यवहार अपनाउनु र नियमित स्वास्थ्य परीक्षण गराउनु व्यक्तिगत जिम्मेवारी हो। परिवारस्तरमै स्वस्थ बानी विकास गरिएमा त्यसको प्रभाव समाज र राष्ट्रसम्म फैलिन्छ।
नसर्ने रोगको समस्या एक्लो प्रयासले समाधान हुन सक्दैन। यसका लागि बहुपक्षीय सहकार्य आवश्यक छ। सरकार, गैरसरकारी क्षेत्र, निजी क्षेत्र, सञ्चार माध्यम र नागरिक सबैले साझा लक्ष्यसहित अघि बढ्नुपर्छ।सञ्चार माध्यमले सही सूचना प्रवाह र सचेतना अभिवृद्धिमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन् भने निजी क्षेत्रले कार्यस्थल स्वास्थ्य कार्यक्रममार्फत योगदान दिन सक्छ।

नेपालमा नसर्ने रोग एक मौन तर गम्भीर संकटका रूपमा फैलिँदै गएको छ। यदि समयमै प्रभावकारी कदम चालिएन भने यसले स्वास्थ्य प्रणाली, अर्थतन्त्र र सामाजिक संरचनामै गहिरो असर पार्नेछ। त्यसैले सरकारको स्पष्ट नीति, गैरसरकारी संघसंस्थाको सक्रिय सहभागिता र नागरिकको सचेत व्यवहारमार्फत मात्र यो चुनौतीलाई अवसरमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ। स्वस्थ नागरिक नै समृद्ध राष्ट्रको आधार भएकाले नसर्ने रोग नियन्त्रण आजको आवश्यकता मात्र होइन, भोलिको सुनिश्चितता पनि हो।